Գարնանը Գյումրիում և Փարաքարում կայացած ընտրությունների արդյունքներից հետո, որտեղ ընդդիմադիր ուժերը մեծ դժվարությամբ ձևավորեցին մեծամասնություն և ստացան համայնքապետերի պաշտոնները, ընդդիմադիր որոշ խմբերի և նրանց համակիրների շարքերում խոսակցություններ սկսվեցին նրա մասին, թե հնարավոր է մոտալուտ համապետական ընտրություններում պարտության մատնել Նիկոլ Փաշինյանին։ Սա խիստ վտանգավոր թյուրըմբռնում է — և ահա թե ինչու։
Տեղական ինքնակառավարման (ՏԻՄ) ընտրություններում գրանցված հաղթանակները համեմատելը ազգային մակարդակի խորհրդարանական ընտրություններում հաջողության հասնելու հավանականության հետ ոչ միայն սխալ պատկերացում է Հայաստանի քաղաքական իրականության մասին, այլև վտանգում է ընդդիմադիր շարժումներին մղել ռազմավարական փակուղիներ։ 2025 թվականի Գյումրու ընտրությունները և 2021 թվականի համապետական ընտրությունները ցույց են տալիս, որ այս երկու ընտրական գործընթացներն այնպիսի արմատական տարբերություններ ունեն, որ դրանցից մեկը մյուսի վերաբերյալ ուղիղ եզրակացություններ անելը ոչ միայն լուրջ չէ, այլև մոլորեցնող է։
Տարբեր ընտրություններ, տարբեր իրականություններ
Սկսենք հիմքերից։ 2025 թվականի Գյումրու ավագանու ընտրություններին մասնակցում էին ինը քաղաքական ուժեր և 372 թեկնածու։ Մոտ 112,000 մարդ ուներ ընտրելու իրավունք — նրանցից շատերը անձնական կամ ընտանեկան կապեր ունեին թեկնածուների հետ։ Քննարկվող հարցերը տեղական էին՝ ենթակառուցվածքներ, հանրային ծառայություններ, համայնքային զարգացում։
Համեմատենք սա 2021 թվականի համապետական խորհրդարանական ընտրությունների հետ։ Մոտ 2.6 միլիոն գրանցված ընտրողներ և 25 մրցակցող քաղաքական ուժեր՝ խաղադրույքները շատ ավելի բարձր էին։ Արդյունքը որոշելու էր, թե ով է կառավարելու մի երկիր, որը դեռ պատերազմի, տնտեսական ճգնաժամի և ներքաղաքական պառակտվածության հետևանքներից չի վերականգնվել։ «Քաղաքացիական պայմանագիրը», Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, ստացավ ձայների 53.92 տոկոսը — չնայած տարածված հիասթափությանը — քանի որ քարոզարշավի առանցքը պետական կայունությունն ու ինքնիշխանությունն էր, ոչ թե փոսերը կամ աղբահանությունը։
Անձնական կապեր ընդդեմ կուսակցական համակարգերի
ՏԻՄ ընտրություններում ոչ պաշտոնական կապերն ու անհատական հեղինակությունը շատ ավելի մեծ դեր են խաղում, քան կուսակցական պատկանելությունը կամ գաղափարախոսությունը։ Գյումրիում արդյունքների վրա ազդել են տեղական էլիտաների և հովանավորչական համակարգերի գործունեությունը։ Թեկնածուները հաջողության են հասել ոչ թե ազգային մակարդակի ծրագրերի շնորհիվ, այլ որովհետև ճանաչում էին անհրաժեշտ մարդկանց, վայելում էին համայնքի վստահությունը կամ ունեին տեղական ռեսուրսներ մոբիլիզացնելու կարողություն։
Համապետական ընտրություններում այդ տրամաբանությունը շրջվում է։ Կուսակցություններն են գերակշռող ուժը, և նրանց հաջողությունը կախված է ազգային օրակարգից, ինստիտուցիոնալ ռեսուրսներից և մեդիա մուտք ունենալուց։ «Հայաստան» դաշինքը և «Պատիվ ունեմ»-ը 2021-ին ձախողվեցին ոչ թե այն պատճառով, որ Շիրակում կամ Արարատում սիված չէին, այլ որովհետև չկարողացան ձևակերպել համոզիչ ազգային այլընտրանք կամ հակակշիռ ստեղծել Փաշինյանին սատարող վարչական համակարգին։
Քվեարկողի հոգեբանությունը չի փոխանցվում այլ մակարդակների
Տեղական հաղթանակների ոգևորությունը փոխանցել համապետական հարթակ մեծ սխալ է։ ՏԻՄ ընտրություններում քվեարկողի մոտիվացիան հաճախ հստակ տեղային է և հուզական՝ թեկնածուն հարևանն է, կամ համայնքային խնդիրը չի լուծվել: Համապետական ընտրությունները, հատկապես 2021-ի նման ճգնաժամային պայմաններում, ձևավորվում են վախի, հոգնածության և ռազմավարական հաշվարկների վրա։
2021 թվականին մասնակցության մակարդակը կազմել է 49.4%։ Գյումրի 2025-ում՝ լայն հետաքրքրության ֆոնին, ընտրություններին մասնակցությունը, ըստ հաղորդումների, սպասվածից ցածր էր։ Տեղական հաղթանակները հաճախ կարող են թաքցնել անտարբերությունը, վերահսկվող մասնակցությունը կամ ընտրովի մոբիլիզացիա։ Ենթադրել, որ այդ էներգիան կարող է ինքնաբերաբար վերածվել համապետական հաղթանակի, նշանակում է անտեսել երկու քաղաքական իրականությունների արմատական տարբերությունները։
Վարչական ռեսուրսների չարաշահում. մասշտաբը նշանակություն ունի
Այո, վարչական ռեսուրսների չարաշահումը նկատվել է թե՛ տեղական, թե՛ համապետական ընտրություններում։ Բայց դրանց ծավալներն ու մեխանիզմները հիմնովին տարբեր են։ 2021-ին՝ համապետական մակարդակում, իշխանություններն օգտագործում էին մեդիա վերահսկողություն և ինստիտուցիոնալ ճնշում՝ ընտրությունը ազդելու համար։ Գյումրի 2025-ում արձանագրվել են թիրախային ոստիկանական ներխուժումներ ընդդիմադիր թեկնածուների դեմ — դա նույնպես լուրջ է, սակայն տեղայնացված։
Ցույց տալ, թե այս դեպքերը համարժեք են, պարզապես մակերեսային քննարկման պատճառ է դառնում և կեղծ հույս է ներշնչում։ Այն, ինչ գործել կամ ձախողվել է Գյումրիում չի կարելի պռոեկտել համապետական ընտրությունների վրա, որտեղ Փաշինյանը շարունակում է վերահսկել օրակարգը, ռեսուրսները և ինստիտուտները։
Կեղծ համեմատությունները հանգեցնում են կեղծ ռազմավարությունների
Տեղական և համապետական ընտրությունները համեմատելը վտանգավոր է, որովհետև ստեղծում է կեղծ ընթացքի զգացողություն։ Դա մոլորեցնում է ընդդիմադիր գործիչներին՝ տեղային մարտավարության արդյունքները շփոթելով ռազմավարական առաջընթացի հետ։ Դա հանրությանը մղում է հավատալու, թե ռեժիմի փոփոխությունն անկյունի այն կողմում է, երբ իրականում ազգային ուժերի կառուցվածքը մնում է մեծամասամբ անփոփոխ։
Փաշինյանին կամ ցանկացած իշխող ուժին հաղթելը պահանջում է վստահելի համապետական շարժման ձևավորում, որը կկարողանա հաղորդել միասնական ուղերձ, ներշնչել վստահություն տարբեր ուղղություններով և դիմակայել ինստիտուցիոնալ դիմադրությանը։ Տեղական հաղթանակները կարող են այդ պատմության մի մասը լինել, բայց դրանք վերջնակետը չեն։
Ամփոփում
Գյումրիում և Փարաքարում գրանցված արդյունքներից հետո տարածված լավատեսությունը հասկանալի է։ Հայաստանում ժողովրդավարական ցանկացած առաջընթաց կարևոր է և պետք է արժանանա գնահատականի։ Սակայն այժմ պատրանքների ժամանակը չէ։ Տեղական և համապետական ընտրությունները արմատապես տարբեր գործընթացներ են՝ տարբեր տրամաբանությամբ, տարբեր ռեսուրսներով և տարբեր հետևանքներով։ Դրանք միմյանց հետ շփոթելը նշանակում է սխալ գնահատել իրադրությունը և վտանգել ընդդիմության ռազմավարական կողմնորոշումը՝ երկիրը դնելով փակուղու առաջ։
