N.B. Երբ այս հոդվածը հրապարակվեց, Հայաստանում արդեն առկա էին բռնապետական դրսևորումներ, սակայն այսօր Հայաստանը լիովին վերածվել է բռնապետական երկրի, որի ղեկավարի հրահանգներով վերջին մի քանի շաբաթների ընթացքում կալանավորվել են բազմաթիվ քաղաքացիներ, այդ թվում՝ բարձրաստիճան հոգևորականներ, գործարարներ, ԱԺ պատգամավոր և պարզապես այնպիսի մարդիկ, ովքեր հաշտ չեն գործող ռեժիմի հետ։
Այսօր հաճախ ենք լսում այսպես կոչված «թվային բռնապետների» մասին։ Ովքե՞ր են այդ մարդիկ, և ի՞նչով են նրանք տարբերվում ավանդական բռնապետներից։
Ժամանակակից աշխարհում ավտորիտար ռեժիմները հիմնականում այլևս չեն ապավինում բիրտ ուժին կամ զանգվածային ջարդերին՝ գերակայություն հաստատելու համար։ Փոխարենը նրանք օգտագործում են թվային դարաշրջանի գործիքները՝ առաջադեմ տեխնոլոգիաներ, սոցիալական մեդիայի հարթակներ և տվյալահեն կառավարման մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս ծածուկ, սակայն արդյունավետ վերահսկել հասարակությանը։ Այսօրվա բռնապետները ձևափոխվել են՝ հեռանալով իրենց բացահայտ բռնակալ նախորդներից։
Նոր սերնդի բռնապետներն այլևս զինվորական համազգեստով չեն հայտնվում համաշխարհային բեմում։ Փոխարենը՝ նրանք պաշտոնական միջոցառումների ժամանակ ներկայանում են հագնված կոկիկ գործարարական կոստյումներով։
Այս արտաքին փոփոխությունը խորքային կառավարումային փոփոխության արտահայտություն է։ Գրեթե բոլորը հրաժարվել են դասական բռնապետությունների բռնի գործողություններից՝ այլևս չկան հրապարակային մահապատիժներ, թունավորումներ կամ քաղաքական հակառակորդների ֆիզիկական վերացումներ։
Սակայն բռնության բացակայությունը չի նշանակում, որ վերահսկողությունը թուլացել է։ Այս ղեկավարները բացահայտել են ճնշման նոր, ավելի ռացիոնալ ձև՝ նրանք թվայնացրել են վախն ու վերահսկողությունը։
Ի տարբերություն անցյալի բռնապետությունների՝ այսօրվա ռեժիմները օգտագործում են թվային հսկողության, տվյալների հավաքագրման և կիբերտեխնոլոգիաների ուժը՝ հանրային կարծիքը մանիպուլացնելու, ընդդիմությանը ճնշելու և իրենց վերահսկողությունը ամրացնելու համար։ Ստորև ներկայացված են այսպես կոչված «Wi-Fi դարաշրջանի բռնապետությունների» բնութագրական առանձնահատկությունները․
Թվային վերահսկողություն
Ժամանակակից բռնապետությունները ապավինում են համատարած թվային հսկողությանը։ Կառավարությունները քաղաքացիներին հետևում են ոչ միայն ֆիզիկապես, այլ նաև՝ առցանց վերահսկման, տեսախցիկների ցանցերի և բջջային սարքերի մոնիթորինգի միջոցով։ Օրինակ՝ Հայաստանում կառավարությունը առաջարկել էր պարտադրել կազմակերպություններին և առևտրային կառույցներին, որոնց տարածքը գերազանցում է 100 քմ-ը, տեղադրել տեսանկարահանման սարքեր մուտքերի և այլ կարևոր կետերում։ Տեսագրությունները լինելու էին հասանելի իրավապահներին 24/7 ռեժիմով՝ փաստացիորեն ամբողջ երկիրը վերածելով մշտական հսկողության տարածքի։ Թեև այս օրենքի ընդունումը ներկայումս սառեցված է, այն զգուշացնող ազդակ է աճող բռնապետական մոտեցման մասին։
Տեղեկատվական պատերազմ
Տեղեկատվությունը դարձել է ժամանակակից բռնապետների համար ճակատամարտի դաշտ։ Ընդդիմադիր ձայները լռեցնելու փոխարեն՝ այս ռեժիմները լցնում են հանրային դաշտը ապատեղեկատվությամբ, կեղծ լուրերով և տրոլինգով՝ ստեղծելով շփոթեցնող և թշնամական մթնոլորտ։ Մեդիան մանիպուլացնելու միջոցով՝ նրանք աղավաղում են փաստերը, տարածում կեղծ օրակարգեր և պահպանում «օրինականության» պատրանքը։ Հայաստանում սա ակնհայտ է ԱԺ նիստերի ընթացքում, որտեղ իշխող խմբակցության պատգամավորները մշտապես խեղաթյուրում են իրականությունը իրենց օրակարգին համապատասխանեցնելու համար։ Այդ թեզերը լրացվում են երեկոյան թոք-շոուներում հրավիրվող այսպես կոչված «փորձագետներով»։ Օրինակ՝ իշխող քաղաքական ուժը վերջին շրջանում տարածում է կեղծ թեզեր «իրական» և «պատմական» Հայաստանի վերաբերյալ՝ հանրային խոսքն ուղղորդելով ի օգուտ իրենց։
Տվյալների հավաքագրում և վերլուծություն
Wi-Fi դարաշրջանի բռնապետի ամենահզոր գործիքներից մեկը տվյալներն են։ Անձնական տվյալների զանգվածային հավաքագրման և վերլուծության միջոցով կառավարությունները կարող են կանխատեսել և ուղղորդել քաղաքացիների վարքը։ Օրինակ՝ Երևանի տրանսպորտային համակարգի արդիականացումը հանձնվել է մի ընկերության, որը հավաքագրում է անձնագրային տվյալներ և հետևում անհատական տեղաշարժին հասարակական տրանսպորտում։ Այս հսկողության մակարդակը թույլ է տալիս ռեժիմին վերահսկել նույնիսկ քաղաքացիների ամենօրյա սովորական գործողությունները։
Բռնապետություն՝ ժողովրդավարության դիմակով
Եթե դասական բռնապետությունները չէին թաքցնում իրենց հակաժողովրդավարական էությունը, ապա ժամանակակից ռեժիմները պահպանում են ժողովրդավարության պատրանքը՝ ընտրություններ, կուսակցություններ, «ազատ» մամուլ։ Սակայն այդ դիմակի տակ իրական իշխանությունը կենտրոնացված է մեկ անհատի կամ խմբի ձեռքում։ Սուր օրինակ է Ալավերդիում տեղի ունեցածը, երբ օրինականորեն ընտրված համայնքի ղեկավարը հեռացվեց պաշտոնից՝ հսկայական ոստիկանության զորքի աջակցությամբ։
Նույն կերպ Վանաձորում ընտրված քաղաքապետը ավելի քան երկու տարի անցկացրեց բանտում, ինչը ցույց է տալիս, թե որքան հեշտությամբ կարող է ռեժիմը վերացնել ժողովրդավարության արտաքին պատրանքը։
Նոր տիպի բռնապետություններ
Այս նոր ռեժիմները ավելի դիմացկուն և դժվար հայտնաբերվող են, քան իրենց նախորդները։ Նրանք ապավինում են ճնշման ծածուկ մեթոդներին, որոնք դժվար է բացահայտել կամ պայքարել դրանց դեմ։ Նրանց սերմանած վախը խորն է, սակայն՝ աննկատ։ Հսկողությունն ու տվյալների հավաքագրումը ստիպում են քաղաքացիներին մշտապես զգալ, որ իրենց հետևում են, մինչդեռ ապատեղեկատվական արշավները խաթարում են վստահությունը պետական հաստատությունների, մամուլի և ընդդիմության նկատմամբ։
Թվային բռնապետության այս նոր դարաշրջանում վերահսկողությունն այլևս չի իրականացվում միայն ուժով։ Այն թվայնացված է՝ ներկառուցված այն տեխնոլոգիաների մեջ, որոնք դարձել են կյանքի անբաժանելի մաս։ Այս ռեժիմները կատարելագործել են վախով և շփոթությամբ կառավարելու արվեստը՝ վերասահմանելով բռնապետի կերպարը 21-րդ դարում։
Wi-Fi դարաշրջանի բռնապետներին այլևս հարկավոր չէ կառավարել բռնությամբ․ նրանք իշխում են՝ սեղմելով կոճակներ, հավաքելով տվյալներ և մշտապես մանիպուլացնելով տեղեկատվությունը։
📚 Աղբյուրներ
-
Spin Dictators: The Changing Face of Tyranny in the 21st Century, Սերգեյ Գուրիև և Դանիել Թրեյսման, 2022
