Սպանություն Բեյքեր Սթրիթում
1993 թվականի փետրվարի 26-ի երեկոյան, Լոնդոնի խորհրդանշական Բեյքեր սթրիթում՝ հանրահայտ դարձած Արթուր Քոնան Դոյլի Շերլոք Հոլմսի վեպերի շնորհիվ, դարձավ իրական սպանության վայր։ Իր շքեղ պենթհաուսում սպանված գտնվեց 38-ամյա Ռուսլան Ութսիևը՝ Չեչենիայի նախագահ Ջոխար Դուդաևի առանցքային օգնականը․ նրա գլխին երեք փամփուշտ էին արձակվել։ Երկու օր անց սպանվեց նաև նրա 20-ամյա եղբայրը՝ Նազարբեկը, նույն ոճով։ Սկզբում դիտարկվում էր շահադիտական նկատառումներից սպանությունը, սակայն դեպքերը հետագայում վերաճեցին մութ քաղաքական դավադրության, որում ներգրավված էին բրիտանական ռազմական շրջանակներ, ԽՍՀՄ-ի ԿԳԲ-ն, Արցախյան պատերազմը և Չեչենիայի՝ ի վերջո տապալված անկախության ձգտումը։
Նախապատմություն․Ութսիև եղբայրներն ու անկախ Չեչենական պետությունը
ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, նախագահ Դուդաևի ղեկավարած Չեչենիան ձգտում էր միջազգային ճանաչման՝ որպես անկախ պետություն։ Այս նպատակով նրանք սկսեցին տպել սեփական անձնագրեր, արժույթ, ինչպես նաև ներգրավել արտաքին ֆինանսավորում՝ նավթային ենթակառուցվածքների զարգացման համար։ Պետության արտաքին գործարքները վերահսկվում էին Չեչենական էլիտայի վստահված անձանց՝ Ութսիև եղբայրների կողմից՝
• Ռուսլան Ութսիև․ Դուդաևի մոտ դաշնակիցը, հայտնի որպես «կոշտ միջոցների կողմնակից»—խարիզմատիկ, պոպուլիստ, վախ ներշնչող։ Ծառայում էր որպես Գերագույն նախագահի խորհրդի փոխնախագահ։ Նա զբաղեցրել է նախագահական բարձրագույն խորհրդի նախագահի տեղակալի պաշտոնը ։ Լոնդոնում նա հանդես էր գալիս որպես Չեչնիայի վարչապետ, որտեղ վայելում էր քաղաքի առաջարկած լավագույնը ՝ թանկարժեք ռեստորաններ, մոտ 1 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ բնակարան և Լոնդոնի շքեղ գիշերային կյանք, որտեղ նա հայտնի էր նրանով, որ ընկերություն էր վարում շլացուցիչ աղջիկների հետ:
• Նազարբեկ Ութսիև․ Երիտասարդ մարտարվեստի վարպետ, անգլերեն գրականություն ուսանող։ Իրականում հանդես էր գալիս որպես եղբոր թիկնապահ և բանակցային հարցերով գործողություններում գործիչ։
Նրանց դերը Լոնդոնի հարուստ և հզոր մարդկանց գինի և ճաշ հյուրասիրելն էր, նրանց ցույց տալը, թե ինչպիսին կարող է լինել Չեչնիան 21-րդ դարում և կնքել առանցքային գործարքներ, որոնք կապահովեն Չեչնիայի ապագան: Նրանց ծրագրերի թվում էր 250 միլիոն դոլարի զարգացման վարկ ստանալը, ինչպես նաև գերմանական Stinnes AG-ի հետ նավթային գործարքը: Այս հավակնոտ տնտեսական նախաձեռնությունները չարագուշակ ֆոն ունեին ՝ Ութսիև եղբայրները ցանկանում էին գաղտնի ձեռք բերել ամերիկյան արտադրության 2000 «Stinger» «երկիր-օդ» դասի հրթիռներ։
Մահաբեր դիվանագիտություն․ Լոնդոնյան վտանգավոր բանակցություններ
Դիվանագիտական և առևտրային այցերի պատրվակով Ռուսլանն ու Նազարբեկը հող էին նախապատրաստում Լոնդոնում. Ռուսլանը բանակցություններ էր վարում, իսկ Նազարբեկը, իբր համալսարանի ուսանող, ապահովում էր պաշտպանություն և համակարգում տեղում ։ Նրանք ձգտում էին ցույց տալ Չեչնիան որպես անկախ պետություն, որն ունակ է ինքնակառավարվելու և արժանի է պետության կարգավիճակի։ Բանակցությունների անցկացման վայրը Լոնդոնի հայտնի Langham հյուրանոցն էր, ինչպես նաև այլ մասնավոր հանդիպումների սենյակներ: Բանակցությունների առանցքում էին Stinger հրթիռները՝ յուրաքանչյուրն արժողությամբ մոտ $100,000։ Եղբայրները ձգտում էին կնքել $200 միլիոնանոց զենքի գործարք, որը կարող էր զգալիորեն ուժեղացնել Չեչենիան և նրա ռեգիոնալ դաշնակից Ադրբեջանը՝ Արցախի պատերազմի պայմաններում։ Հայաստանի համար նման գործարքը գոյաբանական սպառնալիք էր։
Լոնդոնի Լենգհեմ հյուրանոցը
«Դավաճանություն ներսից»․ Գագիկ Տեր-Օհանիսյանի դերը
Բանակցությունների համակարգման համար Ռուսլանը ներգրավեց Գագիկ Տեր-Օհանիսյանին՝ BBC-ի պրոդյուսեր Ալիսոն Փոնթինգի ամուսնուն։ Տեր-Օհանիսյանը 1988-ին տեղափոխվել էր Մեծ Բրիտանիա, աշխատելով որպես լողավազանի պատասխանատու, այնուհետև՝ մանրածախ արտահանող։ Հեդագայում նա դարձավ եղբայրների թարգմանիչն ու օգնականը։
Գագիկ Տեր-Հովհաննիսյանը (ձախից) և Ուցիև եղբայրները
Երբ Տեր-Օհանիսյանը հայտնաբերեց եղբայրների իրական մտադրությունները, նա հայտնվեց բարոյական երկընտրանքի առաջ։ Չեչենիայի սերտ կապը Ադրբեջանի հետ նշանակում էր, որ այդ հրթիռները կարող էին օգտագործվել հայերի դեմ։ Նա որոշեց զեկուցել Մկրտիչ Մարտիրոսյանին՝ հայկական սփյուռքի շրջանակներում գործող ԿԳԲ գործակալներից մեկին։
Հայկական «դավադրության» մեկնարկը․ Մարտիրոսյան և Սարգսյան՝ Լոնդոնում
Վտանգը գնահատելուց հետո, Հայաստանի պետանվտանգության մարմինները գործի անցան։ Մարտիրոսյանը մուտք գործեց Մեծ Բրիտանիա՝ որպես «առևտրային ներկայացուցիչ», ուղեկցվելով ենթադրյալ պետանվտանգության գոծակալ Աշոտ Սարգսյանին, ով հանդես էր գալիս որպես Հայաստանի առևտրի պալատի ներկայացուցիչ։ Նրանց առաքելությունն էր՝ հավաքել հետախուզական տվյալներ, սպառնալ, բանակցել՝ կամ անհրաժեշտության դեպքում ֆիզիկապես ոչնչացնել Ութսիև եղբայրներին։
Փետրվարի 20-ին Մարտիրոսյանը բախվեց Ռուսլանին Langham հյուրանոցում՝ Տեր-Օհանիսյանի ներկայությամբ։ Վիճեցին, բայց Ռուսլանը հրաժարվեց դադարեցնել գործարքը՝ համարելով այն Չեչենիայի ապագայի հիմնաքարը։ Նրա մերժումը կնքեց իր և եղբոր ճակատագիրը։ Սկզբում պետանվտանգությունը փորձեց վարձել մարդասպանի Լոս Անջելեսի հայ համայնքից՝ Աշոտ (Արթուր) Դետմենջյանին, սակայն վերջինս չհասավ՝ վիզայի խնդիրների պատճառով։ Դրանից հետո նրանք որոշեցին գործել ինքնուրույն։
Սպանություն երկու գործողությամբ․ Ութսիև եղբայրների լիկվիդացիան
Փետրվարի 26-ին Նազարբեկ Ուցիևը անգինայի բուժման նպատակով տեղափոխվեց հիվանդանոց, և առիթից օգտվելով՝ հայ գործակալները որոշեցին չսպասել վարձու մարդասպանին ու միանգամից Ռուսլան Ուցիևի հետ հաշիվները փակել։ Հենց նույն օրը իր շքեղ բնակարանում՝ սեփական անկողնում, խլացուցիչ ունեցող ատրճանակով գլխին արձակված երեք կրակոցից սպանվեց չեչեն պաշտոնյան։
Երկու օր անց՝ Փետրվարի 28-ին, հիվանդանոցից տուն վերադառնալուց հետո, Նազարբեկը ևս սպանվեց նույն եղանակով։ Նազարբեկ Ուցիևի սպանության միակ պատճառը, ինչպես հետագայում կպարզվեր, նրա կողմից անխուսափելի վրեժխնդրությունը կանխելն էր։
Հետքերի վերացումը և ձերբակալությունները Լոնդոնում
Ռուսլանի սպանությունից հետո հետքերը թաքցնելու նպատակով Մարտիրոսյանն ու Տեր-Հովհաննիսյանը պատվիրել էին նոր մահճակալ, իսկ Գագիկը սպանված Ռուսլանի բանկային քարտով գնել էր սառնարան, որի մեջ էլ դրել էին Ռուսլանի մարմինը և սառնարանը փաթեթավորել էին նախապես գնված ստվարաթղթե արկղով։ Այնուհետև մահճակալը բերող բեռնակիրներին 450 ֆունտ ստերլինգով առաջարկեցել էին արկղը, որի մեջ իբրև թե 17-րդ դարի արձանիկ էր, տեղափոխել Լոնդոնի արվարձաններից մեկում վարձված տուն՝ դիակն այնտեղ անհետացնելու համար։ Սակայն տեղափոխելիս ճանապարհի կեսին «արձանիկի» արկղը պատռվել էր, և բեռնակիրները, կասկածելի հոտ առնելով, դիմել էին ոստիկանություն։
Սպանված Նազարբեկ Ուցիևի տանը նախապես թաքնված ոստիկանները Մարտիրոսյանին և Տեր-Հովհաննիսյանին ձերբակալեցին այն պահին, երբ վերջիններս էլեկտրական սղոցով ու աղբի համար նախատեսված մեծ պարկերով մտան Նազարբեկի սենյակ՝ դիակը մասնատելով այլ վայր տեղափոխելու մտադրությամբ։ Հայտնաբերվեց նաև սպանության գործիք ատրճանակը։ Ձերբակալվեց նաև Ալիսոն Պոնտինգը, սակայն պարզելով, որ նա ոչնչից տեղյակ չի եղել, բաց թողեցին։
Դատավարությունը և քաղաքական սպանության «բացահայտումը»
Ռուսլան և Նազարբեկ Ուցիևների կրկնակի սպանության իրական պատճառները սկզբում մթին էին։ Քննիչները ենթադրում էին, որ դրանք կատարվել են նրանց հարստությունը կողոպտելու նպատակով։ Սակայն հետագայում ի հայտ եկած հանգամանքները և հարցաքննությունները հուշեցին, որ սպանության հետևում քաղաքական շարժառիթներ կան։ Չեչենական մամուլը պնդում էր, որ սպանությունները կազմակերպել էին ռուսական հատուկ ծառայությունները՝ Չեչնիայի իշխանություններին վախեցնելու և դաշնային պայմանագիր ստորագրելու համար։
Գործով ձերբակալվեցին Գագիկ Տեր-Հովհաննիսյանը և Մկրտիչ Մարտիրոսյանը։ Տեր-Հովհաննիսյանը մեղադրանքը չընդունեց և ներկայացրեց ալիբի։ Մարտիրոսյանը սկզբում խոստովանեց, որ գործել է Հայաստանի Ազգային անվտանգության պետական վարչության հրահանգով, սակայն հետագայում փոխեց ցուցմունքները՝ նշելով, որ սպանությունն իրականացրել է մի վարձու մարդասպան՝ Արթուրը։ Բանտում Մարտիրոսյանի մոտ հայտնաբերվեց օձի թույնով սրվակ, որը, նրա խոսքով, ստացել էր ԱԱՊՎ-ից՝ ինքնասպան լինելու անհրաժեշտության դեպքում կիրառելու համար։ Շուտով գործի քննությունը էլ ավելի բարդացավ․ Ուցիևների սպանության գործում առանցքային դեր խաղացած Մկրտիչ Մարտիրոսյանը բանտում դատավարության մեկնարկին սպասելիս ամռան սկզբին սավանով կախվելով ինքնասպան եղավ։
Նրա մահից առաջ տեղեկություններ էր փոխանցել բրիտանական հատուկ ծառայություններին՝ նշելով, որ իրեն ու ընտանիքին սպառնացել էին։ Մարտիրոսյանի մարմինը տեղափոխվեց Հայաստան։ Մեծ Բրիտանիայում ՀՀ դեսպանատունը գործին անմիջական մասնակցություն չունեցավ և հերքեց Հայաստանի ԱԱՊՎ ներգրավվածությունը։
Աշոտ Սարգսյանին Լոնդոնում գտնել չհաջողվեց․ մի քանի ամիս անց նրան Մոսկվայում չբացահայտված հանգամանքերում սպանված էին գտել։ Տեր-Հովհաննիսյանի անմիջական մասնակցությունը չապացուցվեց (մատնահետքեր չկային), սակայն նա 1993-ին դատապարտվեց կրկնակի ցմահ ազատազրկման՝ սպանություններին մեղսակից լինելու մեղադրանքով։
Գագիկի կինը՝ բրիտանացի լրագրող Էլիսոն Պոնտինգը, հայտնվեց վտանգի մեջ․ չեչենների մերձավորները փորձում էին վրեժ լուծել նրանից։ 1994-ին սպանվեց նրա քույրը՝ Քարեն Ռիդը, ում մարդասպանը շփոթել էր Էլիսոնի հետ։ Դրանից հետո Էլիսոնը երկար ժամանակ ապրեց ոստիկանության հսկողության տակ, իսկ նրա հետագա ճակատագրի մասին ոչինչ հայտնի չէ։
Հղումներ
- PanARMENIAN.Net – “How Chechens selling arms to Azeris were killed in London”
https://panarmenian.net/eng/details/225929/ - The Independent – “Armenian jailed for London KGB killings…”
https://www.independent.co.uk/news/uk/armenian-jailed-for-london-kgb-killings-arms-deal-led-to-deaths-of-brothers-from-rebel-russian-republic-in-luxury-flat-1512278.html - The Independent – “KGB hitman shot brothers…”
https://www.independent.co.uk/news/uk/kgb-hitman-shot-brothers-murder-trial-told-of-contract-killings-1511714.html - Seattle Times – “Stinger missiles aplenty despite CIA buyback”
https://archive.seattletimes.com/archive/?date=19931122&slug=1733233 - UPI – “UK police guard assassin’s target” (Karen Reed case)
https://www.upi.com/Archives/1994/05/02/UK-police-guard-assassins-target/4319767851200/ - Gagrule.net – “How Chechens selling arms to Azeris were killed in London”
https://gagrule.net/how-chechens-selling-arms-to-azeris-were-killed-in-london/
