Պատմությունը կրկնվում է Հայաստանում, և այս անգամ ոչ թե Մոսկվան է լարերը քաշում, այլ Հայաստանի կառավարությունն է, որը խայտառակում է իրեն։ Մոտ մեկ դար առաջ եպիսկոպոս Արտակ Սմբատյանցը մահապատժի ենթարկվեց Ստալինի կամակատարների կողմից։ Այսօր արքեպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանը բանտում է ոչ թե հանցագործությունների, այլ խոսելու համարձակության պատճառով։ Ճնշման գործիքները փոխվել են, բայց մտածելակերպը՝ ոչ. լռեցնել եկեղեցին, կոտրել խիղճը, պահպանել իշխանությունը։

Եպիսկոպոս Արտակ Սմբատյանցի պատմությունը հայտնի է. 1937 թվականին խորհրդային գործակալները նրան քարշ տվեցին բանտերով, մեղադրեցին «թշնամի» լինելու մեջ և գնդակահարեցին նրա՝ ինչպես հանցագործի։ Ոչ մի դատավարություն, ոչ մի արդարադատություն, միայն սպանություն, որը կատարվել է հավատքից սարսափած վախկոտ ռեժիմի կողմից։ Կոմունիստները կարծում էին, որ նրան ջնջում են պատմությունից։ Դրա փոխարեն նրա դահիճները մոռացվել են, նրանց գերեզմանները փտել են, մինչդեռ Շիրակի փողոցներից մեկը այժմ կրում է նրա անունը։ Սմբատյանցին հիշում են, նրանց արհամարհում են։

Եվ այնուամենայնիվ, 2025 թվականին Հայաստանի կառավարիչները կրկնում են նույն ամոթը։ Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել արքեպիսկոպոս Աջապահյանը բանտարկվել է «իշխանությունը զավթելու կոչ անելու» անհեթեթ մեղադրանքով։ Սա շինծու գործ է, բեմադրված դատավարություն։ Կառավարությունը թաքնվում է իրավական օրենսգրքերի ետևում, բայց բոլորը տեսնում են, թե ինչ է սա. անձնական վենդետա, որը քողարկված է օրենքի կերպարով։

Ի տարբերություն Սմբատյանցի, Աջապահյանը դեռևս չի գնդակահարվել։ Փոխարենը, պետությունը փորձում է նրան նվաստացնել ավազանի անունով կոչելով, կալանավորման և կալանքի երկարաձգման միջոցով։ Դատարանները՝ անողնաշար և հնազանդ, խաղում են։ Դատավորները կարդում են մեղադրանքներ, որոնց չեն հավատում, դատախազները կրկնում են մեղադրանքներ, որոնք չեն կարող ապացուցել, և «արդարադատության» մեքենան առաջ է շարժվում՝ ոչ թե օրենքը պաշտպանելու, այլ իշխանություններին ծառայելու համար։ Սա ժողովրդավարություն չէ։ Սա քաղաքական վրեժխնդրություն է դատարանների միջոցով։

Այսօր դատարանում Աջապահյանն ինքը հիշեցրեց նրանց այն զուգահեռի մասին, որին նրանք չափազանց վախենում են բախվել.
«Դուք, պատվարժան դատարան, իմ բնակության հաշվառման հասցեն կարդացիք՝ եպիսկոպոս Սմբատյան: Վստահ եմ՝ Ձեզ մոտ հարց չառաջացավ՝ ով է եպիսկոպոս Սմբատյանը: Արտակ Սմբատյանը Շիրակի թեմի առաջին առաջնորդն էր: Բազմաթիվ անգամներ նրան բռնեցին, ձերբակալեցին ու բաց թողեցին, և ի վերջո, 1937թ. հայտնի «տռոյկան» գնդակահարեց նրան: Այսօր նրան գնդակահարողների անունները չկան, վստահ եմ՝ նրանց գերեզմաններին խոտ էլ չի բուսնում, բայց Արտակ սրբազանի անունով փողոց կա: Այսօր չլինի, լինի 10 տարի հետո, ես արդարացվելու եմ, բայց դուք լինելու եք մեղավոր: Ձեր զավակներն ամաչելու են: Չեմ կարողանում հասկանալ՝ Ձեզ ի՞նչն է դրդում մասնակից դառնալ այս խայտառակությանը»:

Սա է Հայաստանի ողբերգության էությունը. եկեղեցին հիշում է իր նահատակներին, բայց պետությունը շարունակում է նոր նահատակներ «ծնել»: Սմբատյանցին մահապատժի են ենթարկել գնդակներով, Աջապահյանին «խաչում» են դատարանները: Երկուսն էլ վախի դրսևորումներ են այն առաջնորդների կողմից, որոնք չափազանց թույլ են՝ անհամաձայնությանը դիմակայելու համար:

Կառավարությունը կարող է պնդել, որ սա տարբեր է՝ որ սա «օրենք» է, այլ ոչ թե «հալածանք»։ Սակայն, երբ օրենքն օգտագործվում է քննադատներին ջախջախելու համար, այն ոչնչով չի տարբերվում ատրճանակի փողից։ Համակարգը, որը ոչնչացնում է խղճի ձայները, փտած է, անկախ նրանից՝ այն կրում է խորհրդային կոմունիզմի դիմակ, թե այսօրվա այսպես կոչված ժողովրդավարության զգեստը։

ՀԱԵ-ն միշտ եղել է որպես վկա, որպես խիղճ, որպես վերջին ձայն, որը չի կարող կաշառվել կամ լռեցվել։ Իշխանությունների կողմից այդ ձայնին հարձակվելը պարզապես վախկոտություն չէ, այլ ազգային ինքնաոչնչացում։ Նրանք ոչ միայն հալածում են արքեպիսկոպոսին, այլև ծաղրում են Հայաստանի պատմությունը՝ թքելով նրանց զոհաբերությունների վրա, որոնք եղել են նախկինում։

Եպիսկոպոս Սմբատյանցի դահիճները մոռացվել են, քանի որ նրանք պատմության սխալ կողմում են եղել։ Աջապահյանի բանտապահները նույն ճակատագրին կարժանանան։ Նրանց անունները կանհետանան անարգանքի մեջ, նրանց երեխաները կրելու են ամոթը, մինչդեռ Աջապահյանը՝ ինչպես Սմբատյանցը նրանից առաջ, կմնա հիշողության մեջ։

Սա դատավարություն չէ։ Սա հետապնդում է։ Սա վախկոտություն է։ Սա պետության դանդաղ ինքնասպանությունն է, որը նախընտրում է բանտարկել իր հոգևորականներին, քան լսել իր ժողովրդին։

Աջապահյանը ճիշտ է. մի օր նա կարդարացվի։ Այսօրվա կառավարիչներին կհիշեն միայն իրենց թուլության, վրեժխնդրության և վախի համար։ Հայաստանին նոր նահատակներ պետք չեն։ Բայց եթե կառավարությունը շարունակի այս ճանապարհով գնալ, ապա կստեղծի նրանց և կթաղի ինքն իրեն այդ գործընթացում։