Հայաստանում 2026 թվականի հունիսի 7-ին նախատեսված խորհրդարանական ընտրությունները պետք է լինեին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության և ընդդիմության միջև պայքարի դաշտ։ Սակայն նախընտրական քարոզարշավը վերածվել է հասարակական սկանդալների շարքի, որոնցում կենտրոնական դերում չեն վարչապետի քաղաքական հակառակորդները, այլ Արցախից տեղահանված անձինք՝ 2023 թվականի արտագաղթը վերապրած մարդիկ։ Վերջին ամիսների իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Նիկոլ Փաշինյանի թիմը համակարգված արշավ է սկսել Արցախի բնակչության ստիգմատիզացման համար՝ նրանց էթնիկ զտման զոհերից վերածելով «պատերազմի դաշնակիցների» և «խաղաղության» գլխավոր խոչընդոտի։
2026 թվականի մարտի 22-ին սոցիալական ցանցերում հայտնվեց Երևանի մետրոյի վագոնում նկարահանված տեսանյութ։ վարչապետը բարձր ձայնով ու մատ ցույց տալով հանդիմանում էր Արցախից տեղահանված մի կնոջ, որը եկել էր իր փոքր որդու հետ։ Փաշինյանը տղային առաջարկեց Արցախը բացառող Հայաստանի քարտեզով կրծքանշան և հայտարարեց. «Թող փախածները չփորձեն ասել, որ Արցախը հանձնել է ինքը»։ Կինը, որը պարզվեց Արցախյան պատերազմում զոհված զինվորի դուստրը, պատասխանեց. «Մենք թույլ չենք տա, որ մեզ զրկեն Արցախ վերադառնալու հույսից»։
Ռեակցիան անմիջական էր։ Արցախի Ազգային ժողովի խմբակցությունները վարչապետի խոսքերը բնութագրեցին որպես «ընդունելի չէ, դատապարտելի և բաժանում առաջացնող»։ Հայտարարությունում ընդգծվում էր. «Արցախի ժողովրդին դիտավորությամբ վիրավորելը ոչ միայն նվաստացուցիչ է, այլև խիստ աղավաղում է իրականությունը, մենք խոսում ենք հազարավոր մարդկանց մասին, որոնք իրենց հայրենիքից զրկվել են գոյության սպառնալիքի և բռնի տեղահանության պայմաններում»: Ցուցմունքների ճնշման տակ Փաշինյանը հրապարակայնորեն ներողություն խնդրեց, սակայն «արցախցիները որպես փախստականներ» ռետորիկան արդեն տարածվել էր հանրային դաշտում։
Մետրոյում տեղի ունեցած միջադեպից մի քանի օր անց՝ մարտի 26-ին, կառավարության նիստում վարչապետը ներկայացրեց իր դիրքորոշման գաղափարական հիմքը. «Երբ մենք խոսում ենք վերադարձի օրակարգի մասին, ըստ էության, թույլ չենք տալիս այս մարդկանց գտնել խաղաղություն և հանգրվանել։ Խաղաղությունը միայն պայմանագիր չէ; խաղաղությունը այն վիճակն է, որի մեջ մարդը կարող է գտնել հանգստություն»։ Բացի այդ, նա վերադարձի հույսը բնութագրեց որպես «կայսերապաշտական քաղաքականություն» և «հակահայկական» մոտեցում։ Վերադարձի իրավունքը, ամրագրված միջազգային իրավունքում, ըստ Փաշինյանի մեկնաբանության, վերածվել է «ճամփորդների կարգավիճակի», որի պահպանումը «սխալ» մոտեցում է։
Այստեղ տրամաբանությունը բավականին պարզ է. «Քաղաքացիական պայմանագիր» քաղաքական ծրագիրը կառուցված է Արցախի հակամարտությունը ավարտին հասցնելու հիմքի վրա։ Վերադարձի իրավունքի ցանկացած հիշատակում խարխլում է այդ հիմքը։ Հետևաբար նրանք, ովքեր բարձրացնում են այս հարցը՝ տեղահանված անձինք ինքներս, պետք է վարկաբեկվեն։
2026 թվականի մայիսի 18-ին վարչապետը քարոզարշավ էր անցկացնում Երևանի Արաբկիր վարչական շրջանում։ Նրան մոտեցավ տեղացի բնակչուհի Արփինե Սողոյան՝ գինեկոլոգ և բժշկական գիտությունների թեկնածու, ով նաև 44-օրյա պատերազմի ժամանակ անհետացած սպա Հրանտ Պապիկյանի քույրն է։ «Դուք ավերել եք երկիրը, տարել եք մեր որդիներին, դուք ժողովրդի թշնամին եք», հայտարարեց նա։
Փաշինյանի արձագանքը պայթյունավտանգ էր։ Նա բղավեց, ապա անցավ ուղիղ սպառնալիքների. «Դուք փախած դեգեներատներ եք, հանեք ձեր դիմակները, ես ձեզ կկոտրեմ ու կոչնչացնեմ»։ Նախկին նախագահների և ընդդիմադիր առաջնորդների որդիները առանձնացվել էին հատուկ վիրավորանքների համար՝ նրանց բոլորին պիտակավորել էին որպես «ճակատամարտից փախած աղճատներ»։ Վեճի թեժ պահին վարչապետը կտրուկ պատասխանեց կնոջը. «Շնորհակալ եղիր, որ նրանք քո գլուխը մոտակա զուգարանում չեն ջարդել»։
Նույն օրը տեղի ունեցավ երկրորդ միջադեպ, որը առնչվում էր Արցախի Հեղափոխական կուսակցության առաջնորդ Արթուր Օսիպյանին։ Նա հիշեցրեց Փաշինյանին Նախիջևանին տրամադրված միլիարդավոր օգնության մասին՝ նշելով, որ գումարը հասել է ոչ թե ժողովրդին, այլ իշխանություններին։ Վարչապետը պատասխանեց «գողության» մեղադրանքներով, այնուհետև հայտարարեց. «Թող կարաբախյան կեղծ էլիտան հեռանա այստեղից», իսկ ըստ նրա՝ Օսիպյանը «պետք է մեռներ մեր երեխաների փոխարեն»։
Խոսուն է, որ մայիսի 18-ի երկու դեպքերն էլ հանգեցրին վարչապետի ընդդիմախոսների նկատմամբ ճնշողական հետևանքների։ Մամուլի հաղորդումների համաձայն՝ Արփինե Սողոյանին խնդրել են ներկայացնել հրաժարականի դիմում, իսկ Արթուր Օսիպյանին ոստիկանությունը կալանավորել է հուլիգանության կասկածանքով։
Քարոզարշավը գագաթնակետին հասավ մայիսի 18-ին, երբ սոցիալական ցանցերում և կառավարամետ Civic կայքում հայտնվեց մի տեսանյութ, որտեղ մի քանի դիմակավորված տղամարդիկ ավտոմատներով, հայկական և Արցախի դրոշների ֆոնին և Արցախի բարբառով սպառնում են Փաշինյանին ֆիզիկական բռնությամբ. «Նիկոլ, դրա համար հաշիվ ես տալու; մենք գիտենք, թե ուր ես գնում, որ փողոցներով ես քայլում. մենք քեզ վերջացնելու ենք»։
Հայաստանի քննչական կոմիտեն անմիջապես հարուցեց քրեական գործ՝ վարչապետի հանրային և քաղաքական գործունեության հետ կապված մահվան սպառնալիքների առթիվ։ Փաշինյանը անմիջապես օգտագործեց տեսանյութը ընդդիմությանը հարձակվելու համար՝ հայտարարելով, որ իր քաղաքական հակառակորդների ռետորիկան «համապատասխանում է տեսանյութի բովանդակությանը»։
Այնուամենայնիվ, մի շարք փորձագետներ և քաղաքական գործիչներ կասկած են հայտնել ձայնագրության իսկության վերաբերյալ։ Մեդիա փորձագետ Տիգրան Քոչարյանը տեսանյութը բնութագրել է որպես «իշխանության միջանցքներից կազմակերպված էժան սադրանք», ընդգծելով, որ նյութը առաջինը կազմակերպված կերպով տարածել են ոչ թե ընդդիմադիր հարթակները, այլ կառավարող կողմի լրատվամիջոցներն ու բլոգերները. «Սա հին և փորձված քաղաքական հնարք է՝ ինքդ ստեղծիր կեղծ սպառնալիք, ինքդ տարածիր այն, որպեսզի հետո կարողանաս զբաղեցնել զոհի դերը»։
«Միասնության թևեր» կուսակցության վարչապետի թեկնածու և Արցախի նախկին օմբուդսմեն Արման Թաթոյանը կոչ է արել հետաքննություն անցկացնել՝ պարզելու համար, թե արդյոք սա պրովոկացիա էր և արդյոք այն կազմակերպվել էր իշխանությունների կողմից, հաշվի առնելով, որ նրանք հաճախ ենթարկում են Արցախի բնակիչներին թիրախային ճնշման։ Արցախից տեղահանված լուսանկարիչ-թղթակից Դավիթ Ղահրամանյանը բացահայտ հայտարարեց, որ տեսանյութը «պատվիրել է Նիկոլը»։ Մարդու իրավունքների կազմակերպությունները համատեղ հայտարարությունում իրադարձությունները բնութագրել են որպես «Արցախի բնակիչների թիրախավորում և ատելության հրահրում»։
Տեքստի համատեքստը հիմք է տալիս կասկածանքի համար. վարչապետի և տեղահանված անձանց միջև մի շարք իրական հանրային հակամարտությունների ֆոնին նման տեսանյութի հայտնվելը չափազանց «ժամանակին» է թվում հավատարիմ ընտրազանգվածի նախաընտրական մոբիլիզացիայի համար։
Սխալ կլիներ այս դեպքերը դիտարկել որպես ինքնաբուխ էմոցիոնալ բռնկումներ. դրանց նախորդել է մեթոդական ռետորիկական լարում։ Մասնավորապես, կանխամտածված քննարկումներ են ծավալվել Արցախի հայերի բռնի տեղահանման վերաբերյալ, այդ իրադարձությունը ներկայացնելով ծաղրական և դատապարտողական լույսի տակ։ Այսպիսով, Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ձգտում է նվաստացնել տեղահանվածներին՝ Արցախի բնակչությանը մեղադրելով, որ նրանք «իրենք են մեղավոր»։
Աննախադեպ ճնշման պայմաններում տեղահանված մարդիկ հրաժարվում են ընդունել իրենց վրա պարտադրվող «փախստականների» դերը։ Մեզ հաջողվեց ստանալ մեկնաբանություններ Արցախի այն բնակիչներից, որոնք այժմ ապրում են Վանաձորում։ 53-ամյա Կարինե Սողոյանն ասում է. «Փաշինյանը պարզապես անպատկառաբար մեղադրում է իմ հայրենակիցներին այնպիսի բաների մեջ, որոնք նրանց վերահսկողությունից դուրս են։ Փաշինյանն էր, որ ընդհանրապես ոչ մի օգնություն չցուցաբերեց; նա մեզ չպաշտպանեց; նա դավադիր հրամաններ արձակեց; հենց դրա համար ստիպված եղանք լքել մեր հայրենիքը»։ Նվարդ Ուխուրյանը, ով այժմ աշխատում է տաքսի վարորդ, ընդգծում է. «Ամբողջ ժողովրդի նկատմամբ նման վիրավորանքները պետք է դատապարտվեն. Բայց, իհարկե, իր ներկայիս դաշնակիցների՝ դատական համակարգի շնորհիվ, դա անհնար է. Ես, իմ ընտանիքն ու ընկերներս, ովքեր լքել ենք մեր տները Արցախում, կընտրենք այլ ճանապարհ. Մենք գիտենք, թե ում ենք քվեարկելու, և դա, անշուշտ, Նիկոլը չի լինելու. Մենք կպայքարենք»։
Երբ հարցրին, թե արդյոք նա հավատում է, որ Փաշինյանը դիտավորյալ թիրախավորում է Արցախի ժողովրդին, Նվարդ Ուխուրյանը պատասխանեց. «Բոլորի “սիրելի” վարչապետը լավ գիտի, որ մի շարք սխալներ է թույլ տվել։ Նա քաղաքական գործիչ է, ուստի կփոխի մեղքը ուրիշների վրա և կթաքցնի իր մեղքը ժողովրդից, հատկապես որ առաջիկայում ընտրություններ են։ Ուստի ես կասեմ, որ հենց այդպես էլ կա»։
Այսպիսով, հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները կլինեն ճշմարտության պահը հայ հասարակության համար, որը կանգնած է հիմնարար ընտրության առջև։ Փաշինյանի քարոզարշավը բացահայտել է տեկտոնիկ ճեղքագիծը՝ մի կողմից՝ պրագմատիկ «խաղաղություն»՝ վերադարձի իրավունքից և կոլեկտիվ հիշողությունից հրաժարվելու գնով, մյուս կողմից՝ համերաշխություն նրանց հետ, ովքեր կորցրել են իրենց հայրենիքը և հրաժարվում են ընդունել այդ կորուստը որպես վերջնական։ Հարցը միայն այն չէ, թե ով կհաղթի ընտրություններում, այլ թե արդյոք հայ հասարակությունը կկարողանա պահպանել իր ազգային ինքնության բարոյական հիմքերը, թե՞ կընտրի մոռանալ նրանց, որոնց երկրի առաջնորդը հրապարակայնորեն անվանում է «դավաճաններ»։
Դավո Բարսեղյանը Վանաձորում բնակվող լրագրող է։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի Ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ Նա նաև ակտիվ քաղաքացիական գործունեություն է ծավալում՝ աջակցելով կարիքի մեջ գտնվող հայերին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ արտերկրում։ Մշտապես հետևում է Հայաստանի քաղաքական զարգացումներին և մեծ ուշադրությամբ է վերաբերվում երկրի ապագային։
