1919 թվականի հունիսի 5-ի առավոտյան Շուշիից ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա սկսվեց հայկական մի ամբողջ գյուղի ոչնչացումը։
Դա Ղայբալիշենն էր։
Գյուղի բնակիչները դիմադրեցին հարձակվող զինված խմբերին։ Սակայն ավելի ուշ հարձակվողներին միացան նաև ադրբեջանական կանոնավոր ուժերը։ Երեկոյան Ղայբալիշենը գրավվեց, տները թալանվեցին ու հրկիզվեցին, հարյուրավոր բնակիչներ սպանվեցին, իսկ փրկվածները ստիպված եղան փախչել։
Կոտորածը տեղի էր ունենում Շուշիի աչքի առաջ։
Խոսրով բեկ Փաշա բեկ Սուլթանով, Ադրբեջանի պետական գործիչ, Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության ռազմական նախարար, Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ
Բրիտանական ռազմական առաքելության զեկույցում արձանագրվել է, որ Ղայբալիշենը գտնվում էր անմիջապես Շուշիի ներքևում և տեսանելի էր Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովի նստավայրից։ Ըստ նույն զեկույցի՝ կոտորածը սկսվել էր հունիսի 5-ին՝ առավոտյան ժամը 10-ին, և շարունակվել նաև հաջորդ օրը։
Ղայբալիշենի ոչնչացումը դարձավ Շուշիի հայկական հատվածին սպառնացող աղետի նախազգուշացումը։ Ինը ամիս անց զանգվածային բռնությունը հասավ արդեն քաղաք։
Ղայբալիշենը մինչև 1919 թվականը
Ղայբալիշենը Շուշիի անմիջական հարևանությամբ գտնվող հին հայկական բնակավայր էր։ Նրա պատմությունը չէր սկսվում 1919 թվականի կոտորածով։
Ղայբալիշենի քարաշեն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ավելի մոտ տեսքը։ Monument Watch-ը եկեղեցին թվագրում է XVII դարով՝ նշելով XIX դարում կատարված հետագա վերակառուցումները։
Գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել էր դեռևս 1696 թվականին։ Երևանյան դարպասներից դեպի Խաչեն տանող ճանապարհը Ղայբալիշենը կապում էր Շուշիի հետ։ Գյուղում կային նաև գերեզմանոց, կամուրջ և ջրաղացներ։
1897 թվականի Ռուսական կայսրության մարդահամարի տվյալներով՝ այստեղ ապրում էր 381 հայ։
1919 թվականի հունիսին ոչնչացվեց ոչ թե պարզապես մի բնակավայր քարտեզի վրա, այլ դարերի պատմություն ունեցող հայկական համայնք՝ իր ընտանիքներով, տներով, եկեղեցով, գերեզմանոցով և Շուշիի շրջանի հայկական կյանքում իր հաստատուն տեղով։
Արցախը Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո
1917 թվականին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում սկսվեց իշխանության և սահմանների համար պայքար։ 1918 թվականին անկախություն հռչակեցին Հայաստանն ու Ադրբեջանը։ Արցախը դարձավ նրանց միջև հիմնական վեճերից մեկը։
Սակայն խնդիրը չէր սահմանափակվում երկու նորաստեղծ պետությունների տարածքային հավակնություններով։ Արցախի հայերն ունեին սեփական քաղաքական կառույցները և համագումարների միջոցով բազմիցս մերժել էին Ադրբեջանի իշխանության տակ անցնելու պահանջը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո տարածաշրջան մտան բրիտանական ուժերը։ 1919 թվականի սկզբին Ադրբեջանի իշխանությունները Խոսրով բեկ Սուլթանովին նշանակեցին Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետ։
Արցախի հայկական ղեկավարությունը հրաժարվեց ճանաչել նրա իշխանությունը։ Հաջորդ ամիսներին քաղաքական ճնշումն աստիճանաբար վերածվեց ռազմական ճնշման։
Շուշիի շուրջ օղակը սեղմվում է
1919 թվականի հունիսի սկզբին իրավիճակը հասավ պայթյունավտանգ կետի։ Ադրբեջանական ուժեր էին կենտրոնացվում Շուշիի և ներկայիս Ստեփանակերտի տարածքում։ Հունիսի 4-ին Շուշիում սկսվեց զինված բախում։
Դեպքերից ընդամենը երեք շաբաթ անց՝ հունիսի 25-ին, Արցախի թեմի առաջնորդ Վահան եպիսկոպոսը կատարվածի մասին նամակ ուղարկեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ին։
Նրա նկարագրությամբ՝ Շուշին շրջապատվել էր, հայկական բնակչությունը դիմել էր ինքնապաշտպանության, իսկ փոխհրաձգությունը շարունակվել էր շուրջ 28 ժամ։ Վահան եպիսկոպոսը հաղորդում էր նաև, որ քաղաքի ադրբեջանաբնակ հատվածում հայտնված մինչև 40 հայեր գերվել և սպանվել էին։
Այնուհետև հարձակումը տեղափոխվել էր Շուշիի շրջակա հայկական գյուղեր։
Վահան եպիսկոպոսի նամակը պահպանվել է Հայաստանի ազգային արխիվում։ Այն հունիսյան իրադարձությունների ժամանակագրական առումով ամենամոտ հայկական վկայություններից մեկն է։
Հունիսի հարձակումը Ղայբալիշենի վրա
Հունիսի 5-ի առավոտյան հարձակման ենթարկվեց Ղայբալիշենը։
Սուլթան բեկ Սուլթանով, Խոսրով բեկ Սուլթանովի եղբայրը
Պատմաբան Ռիչարդ Հովհաննիսյանի ուսումնասիրության համաձայն՝ Խոսրով բեկ Սուլթանովի եղբայր Սուլթան բեկ Սուլթանովը ղեկավարում էր շուրջ 2,000 հեծյալ զինյալներից կազմված անկանոն ուժ, որը շարժվեց հայկական գյուղերի դեմ։
Ղայբալիշենի զինված բնակիչները սկզբում դիմադրեցին։ Օրվա մի մասը նրանք կարողացան պահել գյուղի մատույցները։ Սակայն ավելի ուշ հարձակվողներին միացան ադրբեջանական կանոնավոր ստորաբաժանումներ։ Ուժերի հարաբերակցությունը փոխվեց։
Երեկոյան գյուղը գրավվեց։ Սկսվեցին բնակչության սպանությունները, տների թալանն ու հրկիզումը։
Հովհաննիսյանի ուսումնասիրության համաձայն՝ բռնությունների ավարտին Ղայբալիշենն ու հարակից հայկական գյուղերն ավերված էին, իսկ սպանված հայերի թիվը հասնում էր մոտ 600-ի։
Կոտորածը տեղի էր ունենում Շուշիի աչքի առաջ
Ղայբալիշենի աշխարհագրական դիրքն այս պատմության կարևորագույն հանգամանքներից է։ Գյուղը հեռավոր կամ մեկուսացած վայրում չէր։ Այն գտնվում էր Շուշիի անմիջական հարևանությամբ։
1919 թվականի դեպքերի վերաբերյալ բրիտանական ռազմական առաքելության զեկույցը, որը հետագայում հրապարակվել է «Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1923 թթ.» փաստաթղթերի ժողովածուում, արձանագրում էր, որ հունիսի 5-ին՝ մոտ ժամը 10-ին, սկսվել էր Ղայբալիշենի կոտորածը։
Գյուղը գտնվում էր անմիջապես Շուշիի ներքևում։ Այն տեսանելի էր նաև Խոսրով բեկ Սուլթանովի նստավայրից։
Այս հանգամանքը կարևոր է ոչ միայն կատարվածի տեղագրությունը հասկանալու համար։ Կոտորածը հնարավոր չէր ներկայացնել որպես հեռավոր գյուղում տեղի ունեցած իրադարձություն, որի մասին Շուշիում տեղակայված իշխանությունները տեղեկություն չունեին։
Բրիտանացի սպան լսում էր գյուղից եկող աղաղակները
Հունիսի 6-ին Շուշիում իրավիճակը համեմատաբար հանդարտվել էր։ Ղայբալիշենում, սակայն, կոտորածը շարունակվում էր։
Բրիտանացի կապիտան Գոուանսը փորձել էր մոտենալ գյուղին։ Նրա ուղղությամբ կրակ էր բացվել, և գնդակը դիպել էր նրա ուսադիրին։ Գոուանսը լսել էր գյուղից եկող հառաչանքներն ու աղաղակները, սակայն չէր կարողացել օգնություն ցուցաբերել։
Բրիտանական զեկույցում փոխանցվում էր նաև գնդապետ Քլաթերբաքի տեղեկությունը․ Ղայբալիշենի մոտ 700 բնակչից այդ պահին հայտնի էին միայն ողջ մնացած 11 տղամարդ և 87 կին ու երեխա։
Փաստաթուղթն ինքն էլ նշում էր, որ հետագայում հնարավոր էր այլ փրկվածներ ևս հայտնաբերվեին։ Հետևաբար, այս տվյալները նկարագրում էին կոտորածից անմիջապես հետո հայտնի իրավիճակը, ոչ թե զոհերի վերջնական թիվը։
Ղայբալիշենով չավարտվեց
Վահան եպիսկոպոսի հունիսի 25-ի նամակը նկարագրում է ոչ միայն Ղայբալիշենի կործանումը, այլև դրան հաջորդած հարձակումները։
Նրա հաղորդմամբ՝ քրդական զինված խմբերը, ադրբեջանական զորքի մասնակցությամբ, հարձակվել էին Ղայբալիշենի վրա, սպանել բնակչության մեծ մասին, ապա ավերել և հրկիզել գյուղը։
Դրանից հետո հարձակումների էին ենթարկվել Կրկժանը, Փահլուլը և Ջամիլուն։ Երեք գյուղերը թալանվել էին, առաջին երկուսը՝ նաև հրկիզվել։ Փախչող բնակիչներից շատերը գնդակահարվել էին։
Երրորդ օրը հարձակումները հասել էին Քարին տակ և Դաշուշեն։
Ղայբալիշենի կոտորածը մեկ գյուղի դեմ մեկուսացած հարձակում չէր։ Մի քանի օրվա ընթացքում բռնությունը տարածվել էր Շուշիի շուրջ գտնվող հայկական բնակավայրերի ամբողջ շղթայով։
Քանի՞ մարդ սպանվեց
Ղայբալիշենի կոտորածի մասին պահպանված տվյալները միատեսակ չեն։ Տարբեր աղբյուրներ հաշվում են տարբեր տարածքներ և ժամանակահատվածներ։ Դրանց մի մասը վերաբերում է միայն Ղայբալիշենին, մյուսը՝ նաև շրջակա հայկական բնակավայրերին։
Դեպքերը քննող հանձնաժողովի արձանագրության համաձայն՝ Ղայբալիշենի կործանման ժամանակ սպանվել էր շուրջ 500 մարդ։ Նույն տվյալներով՝ գյուղն ունեցել էր շուրջ 70 տուն։ Այլ աղբյուրներում նշվում է, որ մոտ 700 բնակչից փրկվել էր 100-180 մարդ։
Երբ հաշվարկը ներառում է նաև շրջակա հայկական գյուղերը, զոհերի թիվն ավելի բարձր է։ Հայկական աղբյուրներում հանդիպում է 600-620 զոհի գնահատականը։ Ռիչարդ Հովհաննիսյանը Ղայբալիշենի և հարակից բնակավայրերի ավերումների հետևանքով սպանված հայերի թիվը գնահատում է մոտ 600։
Այս թվերը ներկայացնելիս անհրաժեշտ է պահպանել տարբերությունը․ միայն Ղայբալիշենի զոհերի թիվը հանձնաժողովի արձանագրությունում նշվում էր շուրջ 500, իսկ Ղայբալիշենն ու հարակից հայկական բնակավայրերը ներառող մի շարք հաշվարկներում՝ շուրջ 600։ Դրանք նույն տարածքին վերաբերող հակասական թվեր չեն։
Ո՞վ էր պատասխանատու
Կոտորածից հետո բրիտանական կողմը քննություն անցկացրեց։ Խոսրով բեկ Սուլթանովը փորձում էր իրեն հեռու պահել կատարվածից։ Սակայն բրիտանական փաստաթղթերում արձանագրված հանգամանքները լուրջ հարցեր էին առաջացնում նրա դերակատարության վերաբերյալ։
Ղայբալիշենը տեսանելի էր նրա նստավայրից։ Հարձակվող ուժերը գործում էին նրա իշխանության տարածքում։ Ադրբեջանական կանոնավոր զորքերը նույնպես մասնակցում էին հարձակումներին։
Բրիտանական փաստաթղթերում արձանագրված էր նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանք․ երբ զինված խմբերը փորձել էին շարժվել Դաշուշենի ուղղությամբ, բրիտանացի սպայի փոխանցած նահանջի հրահանգը բավարար էր եղել նրանց կանգնեցնելու համար։
Եթե զինված խմբերին հնարավոր էր կանգնեցնել, ապա ինչո՞ւ դա չէր արվել Ղայբալիշենում։
Բրիտանական քննության եզրակացություններում նշվում էր, որ Սուլթանովը միջոցներ ուներ արյունահեղությունը կանխելու համար։ Սակայն կատարվածի մասշտաբին համապատասխան պատասխանատվություն չհետևեց։
Կոտորածից հետո
Ղայբալիշենը նախկին կյանքին այլևս չվերադարձավ։ Փրկված բնակիչները ցրվեցին։
1921 թվականի մարդահամարի տվյալներին անդրադարձող հետագա ուսումնասիրություններում Ղայբալիշենի և Փահլուլի նախկին բնակիչների մի մասն արդեն արձանագրվում է այն բնակավայրում, որը 1923 թվականին ստացավ Ստեփանակերտ անունը։
Սա կոտորածի հետևանքների կարևոր, բայց հաճախ անտեսված կողմերից է։ Գյուղը ոչ միայն ավերվեց։ Նրա համայնքը տեղահանվեց։
Սակայն նույնիսկ Ղայբալիշենի ոչնչացումից հետո Ղարաբաղի քաղաքական ճգնաժամը չավարտվեց։ Արցախի հայերը շարունակում էին դիմադրել Ադրբեջանի լիակատար իշխանությանը։
1919 թվականի ամռանը, ուժեղ ռազմական և քաղաքական ճնշման պայմաններում, Ղարաբաղի հայերի ներկայացուցիչները ստիպված եղան ժամանակավոր համաձայնության գնալ Ադրբեջանի իշխանությունների հետ՝ մինչև տարածքի վերջնական կարգավիճակի որոշումը։
Խաղաղություն, սակայն, չհաստատվեց։
Ինը ամիս անց՝ Շուշին
Շուշիի հայկական հատվածը ջարդերից հետո։ Լուսանկարի հետին պլանում՝ Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին։
1920 թվականի մարտին զանգվածային բռնությունը հասավ արդեն Շուշիի հայկական հատված։
Քաղաքի հայկական թաղամասերը ենթարկվեցին կոտորածի, թալանի և հրկիզման։ Ավերվեցին տներ, խանութներ, դպրոցներ և եկեղեցիներ։ Հայ բնակչության մի մասը սպանվեց, մյուսները ստիպված եղան փախչել։
Շուշին, որը տարածաշրջանի հայկական մշակութային, տնտեսական և կրթական կարևորագույն կենտրոններից էր, մի քանի օրվա ընթացքում կորցրեց իր հայկական բնակչության և կառուցապատման մեծ մասը։
Ավերված Շուշին
Մոռացված նախազգուշացումը
Այսօր Ղայբալիշենի անունը շատերին անծանոթ է։ Բայց 1919 թվականի հունիսի 5-ին այն կենդանի հայկական համայնք էր՝ իր ընտանիքներով, տներով և եկեղեցով, Շուշիից ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա։
Մի քանի օրվա ընթացքում այդ համայնքը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։
Կատարվածը պահպանվել է ոչ միայն հայկական հիշողության մեջ, այլև ժամանակակից հայկական վկայություններում, Ղարաբաղի հայկական կառույցների փաստաթղթերում, բրիտանական ռազմական զեկույցներում և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրություններում։
Այդ փաստաթղթերը նկարագրում են մի գյուղի կործանումը, որին հաջորդեցին հարձակումներ շրջակա հայկական բնակավայրերի վրա։ Դրանք նաև ցույց են տալիս, որ կոտորածը տեղի էր ունենում Շուշիի աչքի առաջ, և որ այն կանխելու հնարավորության հարցը բարձրացվել էր դեռ 1919 թվականին։
Ղայբալիշենի համար արդեն ուշ էր։
Ինը ամիս անց զանգվածային բռնությունը հասավ Շուշիի հայկական հատված։ Ղայբալիշենի պատմությունը միայն ոչնչացված հայկական գյուղի պատմություն չէ։ Այն նաև 1920 թվականի Շուշիի կոտորածի մոռացված նախազգուշացումն է։
Աղբյուրներ
«Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1923 թթ. Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու», Երևան, ՀՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1992։ Կազմողներ՝ Վ. Ա. Միքայելյան, Վ. Ա. Հակոբյան, Օ. Ս. Բալիկյան, Ա. Ս. Վիրաբյան, Վ. Գ. Էվոյան։ ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարանի թվայնացված օրինակ։
Բրիտանական ռազմական առաքելության ներկայացուցչի զեկույցը՝ Շուշիում և շրջակա գյուղերում հայերի կոտորածների ու գեներալ-նահանգապետի դերակատարության վերաբերյալ։
1919 թվականի հունիսյան հարձակումների և հայկական դիմադրության վերաբերյալ ժամանակակից հաղորդագրություններ։
Ղարաբաղի հայկական կառույցների տեղեկություններ՝ 1919 թվականի հունիսյան իրադարձությունների վերաբերյալ։
Վահան եպիսկոպոսի նամակը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ին, 1919 թվականի հունիսի 25, Հայաստանի ազգային արխիվ։ Նամակի համապատասխան հատվածները հրապարակվել են նաև «Արմենպրեսի»՝ արխիվային նյութերի վրա հիմնված ուսումնասիրությունում։
1919 թվականի Ղայբալիշենի դեպքերը քննող հանձնաժողովի նյութերը, որոնց համաձայն՝ գյուղի կործանման ժամանակ սպանվել է շուրջ 500 մարդ։ Տվյալները ներկայացված են հայկական պատմագիտական հրապարակումներում։
