make it grammatically correct
Երևանի քաղաքապետ Տիգրան Ավինյանը վերջերս զգուշացրել է բնակիչներին, որ առաջիկա սառն ամիսներին օդի որակը կարող է վատթարանալ՝ այն հիմնականում կապելով խոշոր հրդեհների և կենցաղային թափոնների այրման հետ։ Սակայն այս հայտարարությունն անդրադարձ է պաշտոնական հավաստացումների մի շարունակական շղթայի, որոնք հակասում են անկախ չափումներին․ վերջիններս ցույց են տալիս վտանգավոր շեմերի կայուն գերազանցում։ 2025 թ. նոյեմբերի 24-ի տվյալներով՝ Երևանի օդի որակի ցուցիչը կազմել է 148՝ «միջինից մինչեւ անառողջ» մակարդակ, PM2.5–ը՝ 63 μg/m³, PM10–ը՝ 72 μg/m³, որոնք կրկնակի և ավելի բարձր են ԱՀԿ-ի սահմանած օրական նորմերից (15 μg/m³՝ PM2.5-ի և 45 μg/m³՝ PM10-ի համար):
Ավինյանի մեկնաբանությունները հիշեցնում են ավելի վաղ հրապարակված համայնքային հաշվետվությունները, որոնք նույնպես պնդել էին, թե իրավիճակը բարելավվել է։ 2025 թ. մարտին Երևանի քաղաքապետարանը ներկայացրել էր տվյալներ՝ ըստ որոնց PM2.5-ը կազմել է 91 μg/m³, PM10-ը՝ 37 μg/m³, և հռչակել դրանք «նորմերի շրջանակում»՝ հիմնվելով Հիդրոմետկենտրոնի չափումների վրա։ Սակայն անկախ հարթակներ՝ IQAir-ը, AQI.in-ը և այլք, 2024–2025 թթ. ընթացքում ֆիքսել են զգալիորեն բարձր միջիններ։ Որոշ ժամանակահատվածներում տարեկան PM2.5 մակարդակները հասել են ԱՀԿ սահմանաչափերից հնգապատիկին։ 2024 թ. վերջին Երևանի AQI-ն բարձրացել էր մինչև 430՝ գերազանցելով ԱՀԿ անվտանգ շեմը (50) ութ անգամ, ինչը մեծ ռեզոնանս էր առաջացրել սոցիալական ցանցերում և բացահայտել պաշտոնական հաղորդագրությունների և իրական իրավիճակի միջև խորացող անդունդը։
Անկախ բնապահպանական դիտարկումները, այդ թվում՝ «Էկոլուր» ՀԿ-ի ուսումնասիրությունները, մատնանշում են, որ կենցաղային աղբի այրումը քաղաքի օդային աղտոտման միակ հիմնական գործոնը չէ։ Կարևոր աղբյուրներն են՝
Նուբարաշենի աղբավայրի կրկնվող հրդեհները։
1950-ականներից գործող Երևանի ամենամեծ աղբավայրը՝ 52 հա մակերեսով, ամեն օր ընդունում է 1000–1200 տոննա չտեսակավորված աղբ՝ ներառյալ պլաստիկ, բժշկական թափոններ և օրգանական նյութեր, որոնք առաջացնում են պայթուցիկ մեթան։ 2025 թ. հոկտեմբերին տեղի ունեցած խոշոր հրդեհը մարելու համար օգտագործվել է 1400 տոննա ջուր և 900 բեռնատար ավազ-հող։ Այդ հրդեհները արտանետում են վտանգավոր դիոքսիններ և պոլիարոմատիկ հիդրոկարբոններ, իսկ հարակից համայնքներում՝ Էրեբունիում և Շենգավիթում, փոշու մակարդակը բարձրացրել են թույլատրելի շեմերից 1.1–2.4 անգամ։ Նմանատիպ հրդեհներ տեղի են ունեցել նաև 2025 թ. օգոստոսին և սեպտեմբերին՝ քաղաքի օդը առավել ծանրաբեռնվածության շրջանում։
Շինարարություն և քաղաքաշինական զարգացումներ։
Կենտրոնում, Նոր Նորքում և Աջափնյակում գտնվող չկանոնակարգված շինհրապարակները մշտապես բարձրացնում են փոշին՝ չնայած 2023 թ. ընդունված քաղաքային պահանջին՝ ապահովել պաշտպանիչ ցանցեր և տեղում վերահսկողություն։ Կարգերի անկատար կիրառումը շարունակում է խորացնել խնդիրը։
Տրանսպորտային և ջեռուցման արտանետումներ։
Ձմռանը ցածրորակ վառելիքով ջեռուցումը, մեքենաների արտանետումները, հանքարդյունաբերական աշխատանքները և աղքատացող հողածածկը պահպանում են աղտոտման բարձր ֆոնը։ Սովետաշենի աղբավայրը և քաղաքային բաց հանքահորերը լրացուցիչ նվազեցնում են բնական ֆիլտրացիան։
Չնայած այս փաստերին՝ քաղաքային նախաձեռնությունները տասնամյակներով հետընթաց են ապրում։ Եվրոպական վերակառուցման և զարգացման բանկի ֆինանսավորմամբ իրականացված 26 մլն եվրո արժողությամբ 2015 թ. ծրագիրը, որը նախատեսում էր փակել Նուբարաշենը և կառուցել ժամանակակից թափոնային ենթակառուցվածքներ, 2024-ին չեղարկվեց՝ չիրականացած մնալով նաև խոստացված պետական-մասնավոր համագործակցությունները։ 2024 թ. դեկտեմբերին Ավինյանը հայտարարեց նոր՝ չորս տարի նախատեսված օդի որակի ծրագրի մասին, սակայն 2025-ի վերջի դրությամբ մանրամասները շարունակում են չհրապարակվել։ Մասնագետները, այդ թվում՝ թափոնների կառավարման փորձագետ Հարություն Ալպետյանը, շեշտում են մեթանի բռնումը ընդլայնելու անհրաժեշտությունը, որը ներկայումս ընդգրկում է ընդամենը 8 հեկտար, ինչպես նաև՝ հողածածկի համակարգված կիրառումը ինքնայրումից խուսափելու համար։
Առողջապահական ռիսկերը աճում են։ ԱՀԿ տվյալներով՝ PM2.5-ի երկարատև ազդեցությունը կապված է շնչառական հիվանդությունների, սրտանոթային խնդիրների և մահացության աճի հետ։ Նուբարաշենի հարևան բնակիչները, հատկապես Էրեբունիում, մշտական ծուխ և տհաճ հոտեր են արձանգրում, մինչդեռ խոշոր հրդեհների ժամանակ հանրային զգուշացումները նվազագույն են։ Հարցումները ցույց են տալիս, որ մեծամասնությունը վստահ է՝ Երևանի օդի որակը տարեցտարի վատթարանում է։
Ձմեռային սեզոնի մոտենալուն զուգընթաց՝ բարձր ռիսկի ժամանակահատված, որի մասին ինքն է զգուշացրել Ավինյանը, հռետորաբանության և իրական գործողությունների միջև եղած բացը ընդգծում է անհապաղ անհրաժեշտությունը։ թափանցիկ տվյալների հրապարակման, խիստ վերահսկողության և երկարաժամկետ ներդրումների կայուն թափոնային կառավարման համակարգերում։ Առանց այս քայլերի՝ Երևանի օդային աղտոտումը, որն արդեն տարածաշրջանի վատթարագույններից է, կարող է վերածվել մշտական հանրային առողջապահական ճգնաժամի։
