1993 թվականի օգոստոսը դարձավ Արցախյան պատերազմի ամենավճռորոշ փուլերից մեկը։ Մի շարք համակարգված հարձակողական գործողությունների արդյունքում հայկական ուժերը ազատագրեցին Վարանդան, Ջրականը և Կուբաթլուն, ամրապնդեցին Արցախի հարավային ճակատը և հիմնովին փոխեցին տարածաշրջանում ռազմական ուժերի հարաբերակցությունը։

Հարձակումը սկսվեց Վարանդայի ազատագրությամբ։

1993 թվականի օգոստոսի 22-ին Արցախի պաշտպանության բանակը, նախապես մշակված օպերատիվ ծրագրի համաձայն, անցավ վճռական հակահարձակման։

Մարտունու պաշտպանական շրջանից Մովսես Հակոբյանի և Նելսոն Սողոմոնյանի հրամանատարությամբ գործող երկու գումարտակներ, հրետանու աջակցությամբ, անցան հարձակման։ Ճեղքելով ադրբեջանական ամրացված դիրքերը՝ նրանք առաջ շարժվեցին դեպի գլխավոր մայրուղի և ճանապարհ բացեցին ընդհանուր հարձակման համար։

Միաժամանակ Հադրութի Տողի պաշտպանական շրջանի գումարտակներից մեկը շարժվեց Վարանդայի ուղղությամբ։ Աջ թևում Մանվել Գրիգորյանի հրամանատարությամբ գործող 5-րդ բրիգադը լայնածավալ գրոհ սկսեց՝ ճնշելով ադրբեջանական կրակակետերը և առաջանալով մի քանի ուղղություններով։

Բրիգադը վերահսկողության տակ վերցրեց Վարանդա-Ջրական մայրուղին, գրավեց Հորադիզը և վերահսկողություն հաստատեց դեպի Արաքս գետ տանող ռազմավարական ճանապարհի նկատմամբ։

Այդ պահին 5-րդ բրիգադի ստորաբաժանումներն արդեն գտնվում էին Արաքսից մոտ 15 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Շրջափակման իրական սպառնալիքի պայմաններում Վարանդայում կենտրոնացած ադրբեջանական ուժերը, որոնց թիվը տարբեր աղբյուրներով գնահատվում էր 4,000-7,000, ստիպված էին նահանջել։

Օգոստոսի 22-ին Վարանդան և հարակից շրջանը անցան Արցախի պաշտպանության բանակի վերահսկողության տակ։ Ազատագրվեց շուրջ 1,380 քառակուսի կիլոմետր տարածք։

Սակայն հարձակումը դրանով չավարտվեց։

Օգոստոսի 23-ին Արթուր Աղաբեկյանի հրամանատարությամբ Հադրութի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումները ազատագրեցին Հադրութի մի շարք օկուպացված բնակավայրեր և շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի Վարանդա-Ջրական մայրուղի։

Միաժամանակ Սարինշենի լեռների ուղղությունից հարձակման անցան Սամվել Կարապետյանի՝ Օգանովսկու, հրամանատարությամբ գործող Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումները։ Ճեղքելով ադրբեջանական ամրացված դիրքերը՝ նրանք ազատագրեցին Հադրութի մի շարք գյուղեր և շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի Ջրական։

Հադրութի և Կենտրոնական պաշտպանական շրջանների համատեղ գործողությունների արդյունքում օգոստոսի 23-ին հայկական ուժերը ազատագրեցին Ջրականը։

Ջրականը պաշտպանում էին ադրբեջանական Լենքորանի գումարտակը և տեղական աշխարհազորային ստորաբաժանումները։ Քաղաքի ազատագրումից հետո հայկական ուժերը շարունակեցին առաջխաղացումը, և հաջորդ 48 ժամվա ընթացքում Ջրականի շրջանի մեծ մասը նույնպես անցավ նրանց վերահսկողության տակ։

Ընդհանուր առմամբ Արցախի պաշտպանության բանակի վերահսկողության տակ անցավ շուրջ 1,050 քառակուսի կիլոմետր տարածք։

Օգոստոսի 26-ին ադրբեջանական ուժերը ամբողջությամբ դուրս էին մղվել Հադրութից։ Հայկական ստորաբաժանումները կանգ առան Արաքս գետից մոտ 15 կիլոմետր հեռավորության վրա և ձևավորեցին նոր պաշտպանական գիծ։

Վարանդայի և Ջրականի ազատագրումը ստեղծեց նոր ռազմավարական իրավիճակ։

Կուբաթլուն մնացել էր առաջ շարժված հայկական ուժերի թիկունքում և լուրջ վտանգ էր ներկայացնում նրանց համար։ Այնտեղ կենտրոնացած ադրբեջանական ստորաբաժանումները կարող էին վերախմբավորվել և հարվածել Բերձորի միջանցքի ուղղությամբ կամ թիկունքից գրոհել հայկական դիրքերը։

Միաժամանակ խոցելի էր դարձել նաև Կուբաթլուն։ Ադրբեջանական վերահսկողության տակ գտնվող մյուս տարածքների հետ նրա կապը սահմանափակվել էր Արաքս գետի երկայնքով անցնող նեղ հողաշերտով։

Հայկական հրամանատարությունը որոշեց վերացնել այդ սպառնալիքը։

Գործողությանը ներգրավվեցին 1-ին, 2-րդ, 4-րդ և Կենտրոնական պաշտպանական շրջանների ստորաբաժանումները։ Ըստ ծրագրի՝ Վաչագան Իշխանյանի հրամանատարությամբ Շուշիի պաշտպանական շրջանի ուժերը պետք է Քիրսի լեռնային հատվածով շարժվեին դեպի Կուբաթլու՝ Հադրութի Խաչաբերդի և Տումիի ջոկատների աջակցությամբ։

Առաջին գրոհը հաջողություն չունեցավ։ Կորուստներ կրելուց հետո հայկական ուժերը նահանջեցին։

Մեկ շաբաթ անց նախապատրաստվեց նոր գործողություն։

Մարտակերտից մեկ գումարտակ տեղափոխվեց Բերձորի ուղղություն, իսկ Մարտունու, Հադրութի և Կենտրոնական պաշտպանական շրջանները կազմավորեցին երեք հարվածային խմբեր։

Օգոստոսի 29-ին, երբ ադրբեջանական ուժերը ձախողեցին Բերձորի մերձակայքում հայկական դիրքերը ճեղքելու փորձը, սկսվեց հայկական հարձակումը։

Առաջացող ուժերը ճեղքեցին ադրբեջանական պաշտպանությունը, գրավեցին Խանլըքի կամուրջը և վերահսկողություն հաստատեցին Բերձոր-Մամեդբեյլի ճանապարհի հատվածների նկատմամբ։ Չնայած կատաղի դիմադրությանը՝ հայկական զորքերը շարունակեցին առաջխաղացումը և օգոստոսի 31-ին մտան Կուբաթլու՝ վերահսկողություն հաստատելով շրջանի մեծ մասի նկատմամբ։

Նույն օրը Ռուսաստանի միջնորդությամբ կնքվեց տասնօրյա հրադադարի համաձայնագիր։ Հայկական կողմից այն ստորագրեցին Սամվել Բաբայանն ու Արկադի Ղուկասյանը (խմբ. Արցախի 2-րդ նախագահ, ներկայումս գտնվում է ադրբեջանական գերության մեջ) ։ Ադրբեջանական կողմը ներկայացնում էին Սաֆար Աբիևը և Ա. Ջալիլովը։

Վարանդայում, Ջրականում և Կուբաթլուում տարած հաղթանակները պարզապես առանձին ռազմաճակատային հաջողություններ չէին։

Դրանք միասին վերացրին Բերձորի միջանցքին սպառնացող լուրջ վտանգը, նվազեցրին Հադրութի, Մարտունու, Կապանի և Գորիսի հրետակոծման վտանգը, ամրապնդեցին Հայաստանի հարավային թևի անվտանգությունը և հայկական ուժերին վերահսկողություն տվեցին կարևոր ռազմավարական ճանապարհների նկատմամբ։

Այս գործողությունները նաև պայմաններ ստեղծեցին Կովսականի և Արաքս գետի երկայնքով դիրքերի հետագա ազատագրման համար՝ միաժամանակ կրճատելով և ամրապնդելով հայկական պաշտպանական գիծը։

Կուբաթլուի ազատագրումը եզրափակեց այն ռազմական գործողությունների շարքը, որը սկսվել էր օգոստոսի 22-ին Վարանդայի ազատագրությամբ և շարունակվել Ջրականի ու Արցախի հարավային ուղղությունների ազատագրմամբ։

Այս հաղթանակները ձեռք բերվեցին համակարգված գործողությունների, ծանր մարտերի և հայ զինծառայողների զոհողությունների շնորհիվ, որոնք ընդամենը մի քանի օրվա ընթացքում հիմնովին փոխեցին ռազմական իրավիճակը։

Քսանյոթ տարի անց Վարանդան, Ջրականը և Կուբաթլուն կրկին կորցվեցին։

Այն, ինչ ձեռք էր բերվել զոհողության, խիզախության և ռազմական հաղթանակների գնով, կորցվեց քաղաքական և ռազմական ձախողումների հետևանքով։

Սակայն 1993 թվականի օգոստոսի պատմությունը հնարավոր չէ ջնջել։

Վարանդան ազատագրվեց։ Ջրականն ազատագրվեց։ Կուբաթլուն ազատագրվեց։

Եվ այդ հաղթանակների համար կռված ու զոհաբերված հայորդիների հիշատակը մնում է հայկական պատմության անբաժանելի մասը։