Դավիթ Բեգլարյան
Օգոստոսի 20-ին Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունից հետո Տիգրանաշենի հարցն այլևս հնարավոր չէ ներկայացնել որպես ընդդիմության «դավադրության տեսություն»։
Անդրադառնալով Հայաստան-Ադրբեջան սահմանազատման հիմքում դրված քարտեզներին՝ նա հայտարարեց. «Արծվաշենը Հայաստանի տարածք է, Քյարքին՝ ոչ»։ Նա նաև ասաց, որ անկլավների հարցը պետք է լուծվի, և որ այն ռազմական լուծում չունի։
Քյարքին այն անունն է, որով Ադրբեջանը ներկայացնում է ներկայիս Տիգրանաշենը։
Այս հայտարարությունից հետո բանավեճի բնույթը փոխվում է։ Հարցն այլևս այն չէ, թե արդյոք իշխանությունը Տիգրանաշենը բանակցելի է համարում։ Հարցն այն է, թե ինչ լուծում է նախատեսվում և ինչ հետևանքներ է այն ունենալու Հայաստանի համար։
Հայաստանն այս սցենարն արդեն տեսել է։
2024 թվականին Տավուշում իշխանությունները խորհրդային սահմաններով սահմանազատումը ներկայացնում էին որպես խաղաղության և անվտանգության անհրաժեշտ պայման ։ Հայաստանի և Ադրբեջանի հանձնաժողովները հետագայում սահմանազատել են Բաղանիսի, Ոսկեպարի, Կիրենցի և Բերքաբերի հարակից սահմանային հատվածները ՝ հիմք ընդունելով ուշ խորհրդային միջհանրապետական սահմանը և Ալմա-Աթայի հռչակագիրը ։
Մենք հիշում ենք նաև այն բառամթերքը, որն օգտագործվում էր այդ գործընթացից առաջ։ 2024-ի մարտին Տավուշի բնակիչների հետ հանդիպման ժամանակ Փաշինյանը զգուշացնում էր, որ առաջարկվող լուծումից հրաժարվելը կարող է պատերազմ բերել արդեն «շաբաթվա վերջին»։
Հենց այդ նախադեպն է պատճառը, որ Տիգրանաշենի մասին այսօրվա հայտարարությունը հնարավոր չէ ներկայացնել որպես խորհրդային քարտեզների շուրջ զուտ ակադեմիական քննարկում կամ քաղաքական շահարկման թեմա։
Սցենարն արդեն ծանոթ է
Նախ փոխվում է բառամթերքը։
Տարածքը, որը տասնամյակներ շարունակ գտնվում է Հայաստանի վերահսկողության տակ և որտեղ ապրում են Հայաստանի քաղաքացիներ, աստիճանաբար դադարում է ներկայացվել որպես հայկական բնակավայր։ Այն վերածվում է «անկլավի», քարտեզագրական խնդրի, Խորհրդային Միությունից ժառանգված հարցի։
Հետո գալիս է իրավական հիմնավորումը։
Հասարակությանը բացատրվում է, որ Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, խորհրդային քարտեզները և տարածքային ամբողջականության սկզբունքը Հայաստանին գրեթե ընտրություն չեն թողնում։
Օգոստոսի 20-ին Փաշինյանն այդ տրամաբանությամբ ևս մեկ քայլ առաջ գնաց։ Նա ուղղակիորեն հակադրեց Արծվաշենն ու Քյարքին՝ հայտարարելով, որ առաջինը հայկական տարածք է, իսկ երկրորդը՝ ոչ։
Այնուհետև գալիս է անվտանգության փաստարկը։
Տավուշը ցույց տվեց, թե որքան արագ կարող է տարածքային վեճը վերածվել քաղաքական երկընտրանքի՝ ընդունել առաջարկվող սահմանազատումը կամ կանգնել նոր պատերազմի սպառնալիքի առաջ։
Այդ մեխանիզմն արդեն կիրառվել է։
Հաջորդը փոխադարձության թեզն է։
Այն նույնպես նոր չէ։ Փաշինյանի թիմը նախկինում արդեն հայտարարել է, որ Հայաստանը չի կարող հրաժարվել անկլավների հարցից, քանի որ Հայաստանն ինքն ունի Արծվաշենը։
Այդ տրամաբանությամբ հասարակությանը կարող է առաջարկվել պարզ բանաձև. եթե Հայաստանը պնդում է իր իրավունքները Արծվաշենի նկատմամբ, ապա պետք է ընդունի Ադրբեջանի պահանջները Հայաստանի ներսում գտնվող նախկին ադրբեջանական «անկլավների» նկատմամբ։
Բայց իրական խնդիրը քարտեզի վրա թվացյալ համաչափությունը չէ։
Խնդիրը գետնի վրա հետևանքներն են։
Եվ Տիգրանաշենի դեպքում դրանք չափազանց լուրջ են։
Ճանապարհն է իրական խնդիրը
Հայաստանի Մ2 միջպետական մայրուղու մոտավորապես 4.5 կիլոմետրանոց հատվածն անցնում է այն տարածքով, որը խորհրդային քարտեզներում նշված է որպես Քյարքի։
Մ2-ը Հայաստանի կարևորագույն ճանապարհային զարկերակներից է։ Այն Երևանը կապում է Վայոց ձորի, Սյունիքի և Իրանի սահմանի հետ։
Տիգրանաշենի հնարավոր հանձնումը բառացիորեն չի կտրի Սյունիքը Հայաստանի մնացած մասից։ Կան այլընտրանքային ճանապարհներ, իսկ նախատեսվող Հյուսիս-Հարավ երթուղին նախագծվել է Տիգրանաշենի հատվածը շրջանցելու տրամաբանությամբ։
Բայց դա չի վերացնում հիմնական հարցը։
Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանը կամավոր կերպով իր գլխավոր Երևան-Սյունիք-Իրան ճանապարհային զարկերակի մի հատված հանի սեփական ինքնիշխան վերահսկողությունից մինչև լիարժեք և համարժեք այլընտրանքային ճանապարհի կառուցումն ու գործարկումը։
Ճանապարհը պարզապես ասֆալտ չէ։
Այն ազատ տեղաշարժ է, առևտուր, ռազմական շարժունակություն, կապ Իրանի հետ և կապ Հայաստանի մայրաքաղաքի ու հարավային մարզերի միջև։
Երբ այդ ճանապարհի մի հատված հայտնվում է այլ պետության ինքնիշխանության ներքո, անխափան երթևեկությունը կարող է կախված լինել անցակետերից, միջպետական համաձայնություններից, քաղաքական հարաբերություններից և Բաքվի կամքից։
Հայաստանն արդեն Սյունիքում տեսել է, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ սովորական ներքին ճանապարհը հանկարծ վերածվում է միջազգային սահմանի խնդիրի։
Ինչո՞ւ պետք է նույն խոցելիությունը գիտակցաբար ստեղծվի ևս մեկ անգամ։
Տիգրանաշենի հարցի իրական վտանգը քարտեզի վրա փոքր ադրբեջանական հատվածի հայտնվելը չէ։
Վտանգն այն է, որ Ադրբեջանը կարող է ռազմավարական լծակ ստանալ Հայաստանի կարևորագույն տրանսպորտային ուղիներից մեկի նկատմամբ։
Իսկ ի՞նչ է գալիս Տիգրանաշենից հետո
Այստեղ հարցը վաղուց արդեն մեկ գյուղից ավելի մեծ է։
2024 թվականի սահմանազատման պայմանավորվածությամբ նախատեսվում էր գործընթացը շարունակել սահմանի մնացած հատվածներում՝ ներառյալ անկլավների և էքսկլավների հարցերը։
Հետևաբար, Տիգրանաշենը չի կարելի դիտարկել որպես մեկուսացված դեպք։ Այն նախադեպ է այն բանի համար, թե ինչպես է Հայաստանը պատրաստվում լուծել սահմանազատման մնացած վիճահարույց հատվածները։
Եթե հաստատվում է սկզբունք, ըստ որի հայկական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքները պետք է հանձնվեն ամեն անգամ, երբ խորհրդային քարտեզը բավարար հիմք է տալիս ադրբեջանական պահանջի համար, ապա հաջորդ հարցն անխուսափելիորեն լինելու է, թե որտեղ է ավարտվում այդ գործընթացը։
Միևնույն ժամանակ, Տիգրանաշենի պաշտպանության փաստարկը չպետք է թուլացնել չապացուցված պնդումներով։
Բնակիչներին հեռանալու համար գումար առաջարկելու, ակտիվիստների նկատմամբ գործողությունների կամ ապագայում Հայաստանում հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիների վերաբնակեցման մասին պնդումները պետք է ներկայացվեն միայն համապատասխան ապացույցների առկայության դեպքում։
Դրանց կարիքը չկա։
Արդեն հաստատված փաստերն ինքնին բավական լուրջ են։
Տիգրանաշենը գտնվում է Հայաստանի գլխավոր հյուսիս-հարավ միջպետական ճանապարհի վրա։
Անկլավների հարցը պաշտոնապես Հայաստան-Ադրբեջան սահմանազատման օրակարգի մաս է։
Տավուշը ցույց տվեց, որ սահմանային քաղաքական վեճերը կարող են շատ արագ վերածվել գետնի վրա իրական տարածքային փոփոխությունների։
Եվ 2026 թվականի օգոստոսի 20-ին Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ հայտարարեց, որ իր իշխանության կիրառած քարտեզների համաձայն՝ Արծվաշենը հայկական տարածք է, իսկ Քյարքին՝ ոչ։
Հենց այս հայտարարության վրա պետք է կենտրոնանա քննարկումը։
Հայաստանի առջև կանգնած հարցը պարզապես այն չէ, թե քարտեզի վրա ութ քառակուսի կիլոմետր ինչ գույն կունենա։
Հարցն այն է, թե արդյոք Հայաստանը պատրաստ է հրաժարվել ռազմավարական դիրք ունեցող բնակավայրի նկատմամբ ինքնիշխան վերահսկողությունից և հետո իր տրանսպորտային համակարգը վերակառուցել այդ որոշման հետևանքների շուրջ։
Հարցն այն է, թե արդյոք Արծվաշենն իրականում վերադարձվելու է Հայաստանին, թե այն պարզապես օգտագործվելու է որպես փոխադարձության տեսական հիմնավորում մի գործընթացում, որի անմիջական և իրական գինը վճարելու է Հայաստանը։
Եվ հարցն այն է, թե յուրաքանչյուր նոր տարածքային փոփոխություն իսկապես ավելացնո՞ւմ է Հայաստանի ինքնիշխանությունն ու անվտանգությունը, թե պարզապես ստեղծում է հաջորդ զիջման նախադեպը։
Տիգրանաշենը պարզապես ևս մեկ կետ չէ քարտեզի վրա։
Այն Հայաստանի գլխավոր հյուսիս-հարավ ճանապարհի վրա գտնվող բնակավայր է։
Այն ճանապարհ է դեպի Սյունիք։
Այն ճանապարհ է դեպի Իրան։
Եվ այն փորձություն է, թե սահմանազատման գործընթացում Հայաստանի անվտանգային շահերը որտեղ են ավարտվում, և որտեղ են սկսվում հերթական զիջումները։
Օգոստոսի 20-ից հետո մի բան հստակ է։
Տիգրանաշենի հարցը երևակայական չէ։
Այն արդեն պաշտոնական օրակարգում է։
