Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվում 37 մարդ է ձերբակալվել դպրոցական համազգեստի միասնական պահանջների կիրառման շուրջ տեղի ունեցած միջադեպերի առնչությամբ։ Նույն ժամանակահատվածում Ադրբեջանի օգտատերերը հայտնել են Instagram և TikTok սոցիալական ցանցերից օգտվելու դժվարությունների մասին։ Խափանումների պատճառը հայտնի չէ, և հոկտեմբերի 12-ի դրությամբ պետական մարմինները չէին հայտարարել, թե սահմանափակել են հարթակների հասանելիությունը։
Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարության փոխանցմամբ՝ ձերբակալվածները կասկածվում են հասարակական կարգը խախտող գործողություններ կազմակերպելու կամ դրանց ակտիվ մասնակցություն ունենալու մեջ։ APA և Report.az լրատվական գործակալությունները, վկայակոչելով ՆԳՆ-ին, հաղորդել են, որ մի խումբ անձինք դպրոցներում հագուստի կանոնների կիրառման շուրջ բախումներ են հրահրել կրթական հաստատությունների աշխատակիցների հետ, վնասել պետական դպրոցների գույքը և փորձել խոչընդոտել տրանսպորտի երթևեկությունն ու դպրոցների բնականոն աշխատանքը։
Գործի առնչությամբ քրեական վարույթ է նախաձեռնվել Ադրբեջանի Քրեական օրենսգրքի 233-րդ հոդվածով, որը վերաբերում է հասարակական կարգը խախտող գործողությունների կազմակերպմանը կամ դրանց ակտիվ մասնակցությանը։ Լրատվամիջոցների հաղորդմամբ՝ Գարադաղի շրջանում այրվել է դպրոցի տնօրենի ավտոմեքենան, իսկ Յասամալի շրջանում փորձ է արվել հրդեհել դպրոցներից մեկը։ Հրդեհը, ըստ հրապարակումների, կանխվել է։
Բողոքները կապված են 2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի կառավարության հաստատած՝ պետական դպրոցների աշակերտների հագուստի միասնական պահանջների հետ։ Նոր կանոններով՝ դպրոցական հագուստը պետք է համապատասխանի հաստատված չափորոշիչներին և կրթության աշխարհիկ բնույթին։ Փաստաթղթերում հիջաբ կրելու ուղղակի արգելք չի նշվում, սակայն որոշ ընտանիքներ նոր պահանջները ընկալել են որպես դպրոցներում գլխաշոր կրելու սահմանափակում։ Սոցցանցերում տարածվել են տեսանյութեր, որոնցում, ըստ հրապարակումների, հիջաբ կրող աշակերտուհիներին թույլ չեն տալիս մուտք գործել դպրոց կամ մասնակցել դասերին։ Հրապարակվել են նաև դպրոցների մոտ բողոքի ակցիաների և դասերի բոյկոտի կադրեր։
«Ալ Ջազիրայի» հետ զրույցում ուսուցչուհի Զահրա Հասանովան ասել է, որ իրեն տեղեկացրել են՝ այլևս չի կարող դպրոցում հիջաբ կրել։ «Հիջաբը անձնական ընտրություն է, և եթե մի օր որոշեմ հանել այն, դա նույնպես պետք է իմ ընտրությունը լինի»,— ասել է նա։
Տեղական լրատվամիջոցները հաղորդել են, որ առնվազն երկու դպրոցում աշակերտները բոյկոտել են դասերը։ Նոր պահանջների դեմ հացադուլ է հայտարարել նաև 2020-ին դավաճանության մեղադրանքով դատապարտված լրագրող Պոլադ Ասլանովը։ Նրա ուղերձը Facebook-ում հրապարակել է կինը՝ Գյուլմիրա Ասլանովան։ «Չնայած բանտում եմ՝ սահմանադրական իրավունքների ոտնահարման դեմ բարձրացնում եմ ձայնս՝ ինձ հասանելի միակ միջոցով՝ հացադուլով»,— ասված է նրա ուղերձում։
APA-ի հրապարակման համաձայն՝ հասարակական գործիչ Հաֆիզ Սեֆիխանովը նշել է, որ որոշման մեջ հիջաբի վերաբերյալ կոնկրետ արգելք նախատեսված չէ։ Պատգամավոր Ջեյհուն Մամեդովի խոսքով՝ բարեփոխման նպատակն է դպրոցներում բացառել կրոնական, էթնիկ և սոցիալ-տնտեսական տարբերությունների դրսևորումները։
Հոկտեմբերի 9-ին Բաքվի կրթության վարչությունը հայտնել է, որ դպրոցներում մոնիթորինգ է անցկացվելու՝ ստուգելու աշակերտների համազգեստի և ուսուցիչների հագուստի կանոնների պահպանումը։ Ուսուցիչների հագուստի վերաբերյալ առանձին կանոնները կառավարությունը հաստատել էր հոկտեմբերի 6-ին։
Հոկտեմբերի 12-ի առավոտյան Ադրբեջանի օգտատերերը հայտնել են, որ Instagram-ում չեն թարմանում լրահոսն ու օգտատերերի էջերը, իսկ TikTok-ում խնդիրներ կան տեսանյութեր բեռնելու և հաշիվներ մուտք գործելու հետ։ Որոշ օգտատերեր նշել են նաև ինտերնետի ընդհանուր դանդաղման մասին։ Նրանց մի մասը հայտնել է, որ VPN-ի միջոցով հարթակները հասանելի են եղել։
Ադրբեջանական լրատվամիջոցների փոխանցմամբ՝ խնդիրների մասին հաղորդումները տարածվել են առավոտյան՝ ժամը 9-ից առաջ։ Մշտադիտարկման հարթակներում նույնպես գրանցվել են Ադրբեջանի օգտատերերի բողոքներ, սակայն երկու հարթակներում միաժամանակյա գլոբալ խափանման մասին տեղեկություններ չեն եղել։ «Ալ Ջազիրայի» փոխանցմամբ՝ համացանցի լայնածավալ անջատումների մասին հաղորդումները չեն հաստատվել OONI-ի և NetBlocks-ի տվյալներով։ Այս տեղեկությունը չի բացառում առանձին հարթակներ մուտք գործելու տեղային խնդիրները։ Պետական մարմինները, Meta-ն՝ Instagram-ի սեփականատերը, և TikTok-ը հրապարակային պարզաբանումներ չեն ներկայացրել։ VPN-ով հասանելիությունը կարող է մատնանշել տեղական ցանցերի մակարդակում խնդիր, բայց ինքնին չի ապացուցում պետական սահմանափակում։
Բողոքների ֆոնին ադրբեջանական որոշ լրատվամիջոցներ և հասարակական կառույցներ խոսել են արտաքին միջամտության հնարավորության մասին՝ մասնավորապես հիշատակելով Իրանը։ Ադրբեջանի ազգային ՀԿ-ների ֆորումը, ըստ տեղական լրատվամիջոցների, զգուշացրել է արտաքին ուժերի հնարավոր ազդեցության և կրոնական թեմաների՝ հասարակության մեջ պառակտում առաջացնելու նպատակով օգտագործման մասին։ Այդ հայտարարությունները ներկայացնում են ադրբեջանական կողմի պնդումները։ Հրապարակայնորեն հասանելի տեղեկությունները բավարար չեն հաստատելու, որ Իրանի իշխանությունները կազմակերպել կամ ուղղորդել են բողոքի ակցիաները։
Թուրքիայում թեման ուղեկցվել է սոցցանցային արշավով և բողոքի ակցիաներով։ Որոշ մեկնաբաններ զուգահեռներ են անցկացրել Ադրբեջանի իրադարձությունների և 1997 թվականի Թուրքիայում տեղի ունեցած «պոստմոդեռն հեղաշրջման» հետ, երբ գլխաշոր կրող կանանց արգելվել էր հաճախել համալսարաններ, իսկ պետական ծառայողներից ոմանք հեռացվել էին աշխատանքից կամ ստիպված եղել հրաժարական տալ։ «Ալ Ջազիրայի» հաղորդմամբ՝ նախորդ շաբաթ Ստամբուլում՝ Ադրբեջանի հյուպատոսության դիմաց, ցույց է անցկացվել՝ դպրոցներում հիջաբ կրելու սահմանափակումների դեմ։
Նույն լրատվամիջոցի գնահատմամբ՝ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, առանց Թուրքիային ուղղակի հիշատակելու, Նոր Ադրբեջան կուսակցության համագումարում քննադատել է արտաքին միջամտությունը՝ կոչ անելով «չմիջամտել մեր կենսակերպին»։ Անկարան այդ խոսքերին պաշտոնապես չի արձագանքել։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը սեպտեմբերի 23-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում խոսել էր մուսուլման կանանց նկատմամբ աճող խտրականության մասին, սակայն այդ ելույթը հրապարակման մեջ ներկայացված չէ որպես Ադրբեջանի դեպքերի ուղիղ մեկնաբանություն։
Հոկտեմբերի 12-ի դրությամբ պարզ չէր՝ սոցցանցերի աշխատանքի խնդիրները տեխնիկական խափանումների՞, տեղական ցանցերի աշխատանքի՞, թե՞ հասանելիության կանխամտածված սահմանափակումների հետևանք էին։ Հստակեցված չէր նաև՝ խնդիրները տարածվե՞լ էին ամբողջ երկրում, և արդյոք դրանք որևէ կապ ունեին բողոքի ակցիաների կամ դրանց մասնակիցների նկատմամբ քրեական վարույթի հետ։
Դպրոցական համազգեստի շուրջ վեճը վերածվել է ավելի լայն հանրային քննարկման՝ կրոնական ինքնության դրսևորման, աշխարհիկ կրթության, տեղեկատվության հասանելիության և արտաքին միջամտության մասին մեղադրանքների շուրջ։ Իրավիճակը գնահատելիս կարևոր է տարբերակել պաշտոնապես հաստատված տեղեկությունները, իշխանությունների հիմնավորումները և դեռևս չհաստատված պնդումները։
