2026 թվականի ապրիլի 12-ին Հունգարիան շրջադարձային էջ բացեց իր ժամանակակից քաղաքական պատմության մեջ։ Ավելի քան տասնվեց տարի Վիկտոր Օրբանի ամուր վերահսկողության ներքո ձևավորված համակարգը, որը հիմնված էր մեդիայի վերահսկման, առանցքային ինստիտուտների վրա ազդեցության, իշխանությանը նպաստող ընտրական օրենքների և պետական ռեսուրսների ակտիվ օգտագործման վրա, վերջապես կոտրվեց։
Պետեր Մադյարը և նրա համեմատաբար նոր «Տիսա» կուսակցությունը հաղթեցին «Ֆիդեսին»՝ ապահովելով այն, ինչ շատ վերլուծաբաններ արդեն անվանում են ջախջախիչ հաղթանակ։ Նախնական գնահատականները նույնիսկ խոսում էին խորհրդարանում հնարավոր երկու երրորդ մեծամասնության մասին, ինչը թույլ կտա վերաշարադրել սահմանադրությունը և բացել երկար ժամանակ սառեցված ԵՄ ֆինանսավորումը։
Սա սովորական ընտրություն չէր։ Սա իրական փորձարկում էր՝ արդյոք տարիներով արմատացած և ինքն իրեն վերարտադրող իշխանական համակարգը հնարավոր է կոտրել ընտրությունների միջոցով։
Պատասխանը, գոնե այս անգամ Հունգարիայում, այո էր։ Բայց դա հնարավոր դարձավ միայն այն պատճառով, որ ընդդիմությունը ենթարկվեց խորքային ներքին վերափոխման։
Հայաստանի համար, որտեղ հունիսի 7-ի ընտրություններին մնացել է ընդամենը ութ շաբաթ, սա պարզապես արտաքին զարգացում չէ։ Սա մեր քաղաքական իրականության ուղիղ արտացոլումն է։
Հայաստանի ընդդիմադիր ուժերը կանգնած են վճռորոշ հանգրվանի առաջ։ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը իշխանության է 2018 թվականից՝ անցնելով մի շարք ճգնաժամերի միջով, ներառյալ 2020 թվականի Արցախյան պատերազմը, տարածքային կորուստները և արագ փոխվող աշխարհաքաղաքական միջավայրով:
Միևնույն ժամանակ հասարակության լայն շերտերում դժգոհությունը կուտակվում է՝ տնտեսական ծանր վիճակի, արտագաղթի, կոռուպցիայի մասին շարունակվող խոսակցությունների և անվտանգության խորացող մտահոգությունների պատճառով։ Բայց այս ամենը դեռ չի վերածվել ընտրական արդյունքի․ ընդդիմությունը մինչ այժմ չի կարողացել այդ դժգոհությունը քաղաքական ուժի վերածել։
Հունգարիայի օրինակը հստակ ցույց է տալիս՝ այդ փակուղին հնարավոր է կոտրել։ Բայց ոչ նույն ձևով։ Դրա համար պետք են կտրուկ փոփոխություններ՝ մտածելակերպում, մոտեցումներում և գործելաոճում։
Հունգարիայում տեղի ունեցած բեկումը խաղի կանոնները դրսից փոխելու արդյունք չէր։ Խնդիրը շատ ավելի խորն էր՝ համակարգային և հոգեբանական։ Պետեր Մաջարը քաղաքականություն մտավ՝ լինելով համակարգից եկած, բայց առանց ընդդիմության տարիներով կուտակած պարտությունների բեռի, և հենց դա նրան տվեց «մաքուր էջից սկսելու» հնարավորություն։
Նա կտրուկ տարբերվում էր նախկին ընդդիմադիրներից, որոնք հաճախ ընկալվում էին որպես մաշված, մասնատված կամ իրականությունից կտրված։ Մաջարը ներկայացավ որպես նոր, վստահելի և գործունակ այլընտրանք։
Ամենակարևորը՝ նա դուրս եկավ ավանդական հակաՕրբան դաշտից և կարողացավ ձայներ բերել նույնիսկ «Ֆիդեսի» նախկին ընտրողներից։
Սա է հիմնական դասը․ միայն սեփական ընտրազանգվածի վրա հենվելով՝ ընտրություններ չեն հաղթում։
Հայաստանում սա առավել քան տեսանելի է։ Ընդդիմությունը հաճախ խոսում է նույն մարդկանց հետ՝ նույն հին թեմաներով՝ դավաճանություն, կորուստներ, գաղափարական մաքրություն։ Դա կարող է պահել արդեն ունեցած ընտրողին, բայց չի բերում նորերին։
Այսօր «Քաղաքացիական պայմանագրի» շատ ընտրողներ արդեն դժգոհ են՝ թանկացումներից, արտագաղթից, առողջապահության խնդիրներից և իշխանության ձախողումներից։ Բայց նրանք չեն շտապում անցնել ընդդիմության կողմը՝ վախենալով անկայունությունից, հնարավոր հաշվեհարդարից և նոր անվտանգային ռիսկերից։
Եթե ընդդիմությունը ուզում է առաջ շարժվել, պետք է այդ ընտրողի համար բացի ընդունելի ճանապարհ։ Այնպիսի ճանապարհ, որտեղ մարդը չի զգա, թե «անցնում է մյուս կողմ» կամ ինչ-որ բան է կորցնում։
Այս հարցում որոշիչ են լինելու նոր դեմքերը և նոր խոսքը։ Նույն մարդիկ ու նույն ձևակերպումները այլևս չեն աշխատում։
Բուդապեշտից եկող երկրորդ կարևոր դասը վերաբերում է հաղորդագրության հստակությանը։ Հունգարիայի ընդդիմությունը չմտավ բարդ գաղափարական բացատրությունների կամ ծանր կառուցված պատմությունների մեջ։ Նրանք պահեցին մեկ գիծ՝ պարզ ու հետևողական՝ խոսելով մարդկանց առօրյային վերաբերող հարցերի մասին՝ կոռուպցիա, թանկացումներ, անարդարություն, տարրական արդարության պակաս։ Սա աշխատեց, որովհետև պարզ էր, հասկանալի և անընդհատ կրկնվող։
Հայաստանում թեմաները այլ են, բայց ընտրողի մտածելակերպը նույնն է։ Անվտանգությունը կարևոր է, բայց մարդը ամեն օր ապրում է իր սոցիալական խնդիրներով՝ աշխատանք, ծախսեր, ապագայի անորոշություն։
Մեծ գաղափարներով և «պատմական արդարությամբ» սահմանափակվող խոսքը հաճախ չի հասնում ընտրողին։
Ավելի արդյունավետ է պարզ և հստակ խոսել մարդկանց առօրյա խնդիրների մասին՝ աշխատանք, գներ, առողջապահություն, աշխատանք, կոռուպցիա։
Հստակությունը միշտ հաղթում է բարդ ձևակերպումներին։ Իսկ իրական խնդիրների մասին խոսքը՝ դատարկ հռետորաբանությանը։
Երրորդը՝ Հունգարիայում որոշիչ դարձավ միասնությունը։ Տարիներ շարունակ մասնատված ընդդիմադիր դաշտը օգնում էր Օրբանին պահպանել իշխանությունը՝ բաժանելով հակաիշխանական ձայները և շփոթեցնելով ընտրողին։ Սակայն 2026-ի ընտրություններից առաջ իրավիճակը փոխվեց։ Քաղաքական ուժերն ու առաջնորդները կարողացան մի կողմ դնել անձնական հավակնությունները, անհրաժեշտության դեպքում նահանջել և համախմբվել ամենակենսունակ տարբերակի շուրջ։ Արդյունքում ընդդիմությունը սկսեց ընկալվել ոչ թե որպես անկազմակերպ ամբոխ, այլ որպես իրական իշխանության այլընտրանք։
Հայաստանում այս խնդիրը ավելի սուր է արտահայտվում։ Ընդդիմադիր դաշտը բաժանված է մի քանի կենտրոնների միջև՝ Ռոբերտ Քոչարյանի «Հայաստան» դաշինք, Սամվել Կարապետյանի «Ուժեղ Հայաստան», Գագիկ Ծառուկյանի «Բարգավաճ Հայաստան», Լևոն Տեր-Պետրոսյանի Հայ ազգային կոնգրես, Հայկ Մարությանի «Նոր ուժ», Արման Թաթոյանի «Միասնության թևեր» և այլ ուժեր։ Դրանք գործում են առանձին, հաճախ առանց իրական համակարգման։
Յուրաքանչյուրը փորձում է ամրապնդել իր դիրքերը և աշխատել իր ընտրողի հետ, բայց արդյունքում նույն ընտրազանգվածը բաժանվում է մի քանի ուղղություններով։ Սա ոչ թե ուժեղացնում է դաշտը, այլ հակառակը՝ թուլացնում է այն և խոչընդոտում մեկ հստակ, մրցունակ այլընտրանքի ձևավորմանը։
Առաջիկա շաբաթները վճռորոշ են։ Պետք է անցնել ձևական շփումներից իրական համակարգման՝ լինի դա համատեղ ձևաչափ, թե հստակ դերաբաշխում։ Ընտրողը պետք է տեսնի, թե որտեղ է կենտրոնացած հիմնական ուժը։
Այս փուլում մասնատվածությունը պարզապես թուլություն չէ։ Դա ուղիղ տանում է դեպի պարտություն՝ մի իրավիճակում, որտեղ գործող իշխանությունն արդեն ունի կազմակերպված և ռեսուրսային առավելություն։
Չորրորդը՝ պետք է հստակ հասկանալ, թե ինչ դաշտում է ընթանում պայքարը։ Հունգարիայում ընտրությունները տեղի ունեցան ակնհայտ անհավասար պայմաններում՝ մեդիայի վերահսկողությամբ և իշխանության համակարգային առավելությամբ։ Բայց ընդդիմությունը չսահմանափակվեց միայն այդ մասին խոսելով։ Այն կառուցեց իր աշխատանքը՝ տեղերում, կազմակերպված, հաշվարկված, և կենտրոնացավ մեկ բանի վրա՝ առավելագույն մասնակցություն ապահովելու վրա։ Վերջում հենց դա էլ դարձավ որոշիչ։
Հայաստանում այս խնդիրը պակաս սուր չէ։ Կա վարչական ռեսուրս, մեդիայի տարբեր հասանելիություն, ֆինանսավորման շուրջ հարցեր, արտաքին ազդեցությունների վտանգ։ Ընտրական օրենսգրքի փոփոխություններն էլ արդեն ցույց են տվել, որ խաղի պայմանները բոլորի համար նույնը չեն ընկալվում։
Բայց սա չի փոխում հիմնականը։ Եթե ընդդիմությունը ուզում է արդյունք, պետք է աշխատի այս պայմանների մեջ՝ ոչ թե միայն դրանց մասին խոսի։ Ընտրողի հետ ուղիղ աշխատանք, տեղամասերում վերահսկողություն, իրավական պատրաստվածություն և բարձր մասնակցություն՝ հատկապես մարզերում։
Դաշտը հավասար չէ։ Բայց դա արդարացում չէ։ Դա մեկնարկային պայման է։
Հինգերորդը՝ քաղաքականությունը միայն ծրագրերի մասին չէ։ Այն նաև զգացմունքների մասին է։ Օրբանը տարիներ շարունակ պահեց իր ընտրազանգվածը՝ խաղալով վախի վրա՝ անվտանգություն, արտաքին վտանգներ, գոյության հարց։ Հունգարիայի ընդդիմությունը չփորձեց մրցել նույն վախով։ Այն առաջարկեց այլ բան՝ հոգնածություն հին համակարգից և հույս նորի նկատմամբ։ Եվ կարողացավ ընտրողին համոզել, որ փոփոխությունը ոչ միայն անհրաժեշտ է, այլ իրական։
Հայաստանում նույն գործիքն արդեն կիրառվում է՝ խոսելով պատերազմի և անկայունության ռիսկերի մասին։ Այս իրավիճակում միայն հակադարձ հռետորաբանությունը չի աշխատում։
Անհրաժեշտ է ցույց տալ, որ կա և՛ անվտանգությանը վերաբերող պատասխանատու մոտեցում, և՛ հասկանալի պատկեր, թե ինչ է առաջարկվում դրա փոխարեն։
Վերջում ընտրողը որոշում է ոչ միայն փաստերով, այլ նաև ներքին վստահությամբ։ Իսկ վստահությունը ձևավորվում է հստակությամբ և համոզիչ ներկայացմամբ։
Ամենակարևոր եզրակացությունը պարզ է՝ ճիշտ լինելը բավարար չէ։ Կարելի է ճիշտ խոսել և պարտվել։ Հաղթում է նա, ով դա վերածում է կազմակերպված և հետևողական աշխատանքի։
Հայաստանում այս խնդիրները վաղուց են ձևավորվել՝ մասնատված դաշտ, նույն դերակատարները, ազդեցություն չտվող խոսք։ Սա արդեն սովորական վիճակ է դարձել։
Հունգարիան լուծում չի տալիս։ Բայց մեկ բան պարզ է դարձնում՝ առանց ներքին փոփոխության արդյունք չի լինելու։
Ժամանակը քիչ է։ Հունիսի 7-ը մոտ է։ Ընտրությունը պարզ է՝ շարունակել նույնը կամ փորձել փոխել խաղը։
Եթե դաշտը անհավասար է, դա պետք է ընդունել որպես ելակետ և համապատասխան կառուցել ամբողջ աշխատանքը։
