Դավիթ Բեգլարյան

Ավտորիտար համակարգին հարմարվելը դեռ չի նշանակում աջակցել դրան։ Մարդիկ կարող են դեմ լինել իշխանության սահմանափակումներին, բայց վախի, ճնշումների կամ հնարավոր հետևանքներից խուսափելու համար լռել, ենթարկվել կամ նույնիսկ հրապարակայնորեն արդարացնել իշխանության քայլերը։

Ինչո՞ւ են մարդիկ լռում, երբ խախտվում են իրենց իրավունքները, և ինչպե՞ս են ժամանակի ընթացքում սկսում համակերպվել այն ամենի հետ, ինչին նախկինում դեմ էին։

Փորձենք հասկանալ այս ամենի պատճառները և տեսնել, թե ինչպես կարող են նման երևույթները դրսևորվել Հայաստանում։

1. Սովորած անօգնականություն (Learned Helplessness)

Սովորած անօգնականությունը հոգեբանական երևույթ է, երբ մարդը, բազմիցս հայտնվելով իրավիճակներում, որոնց վրա չի կարողացել ազդել, աստիճանաբար սկսում է համոզվել, որ իր գործողություններից ոչինչ կախված չէ։ Արդյունքում նա կարող է դադարել փորձել փոխել իրավիճակը, նույնիսկ երբ դրա իրական հնարավորությունն արդեն կա։

Այս երևույթի հիմքում ոչ թե պարզապես անհաջողությունն է, այլ այն փորձառությունը, երբ մարդը չի տեսնում կապ իր գործադրած ջանքերի և ստացած արդյունքի միջև։ Ժամանակի ընթացքում նրա մոտ կարող է ձևավորվել համոզմունք, որ հետագա փորձերն էլ անիմաստ են։ [1]

ՍՈՎՈՐԱԾ ԱՆՕԳՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Փորձում եմ ինչ-որ բան փոխել
↓
Փորձերս արդյունք չեն տալիս
↓
Սկսում եմ մտածել, որ ինձնից ոչինչ կախված չէ
↓
Այլևս չեմ փորձում

Հայաստանում հաճախ կարելի է լսել՝ «Մեկ ա, ոչինչ չի փոխվելու» կամ «2018-ին էլ դուրս եկանք փողոց, տեսանք՝ ի՞նչ էղավ»։ Նման արտահայտությունները կարող են պարզապես քաղաքական հիասթափության նշան լինել, բայց երբեմն նաև արտահայտել այն համոզմունքը, որ անհատական կամ հավաքական գործողություններով հնարավոր չէ ազդել քաղաքական իրավիճակի վրա։

Այստեղ կարևոր է տարբերել հիասթափությունը սովորած անօգնականությունից։ Հիասթափված մարդը կարող է դժգոհ լինել անցյալի արդյունքներից, բայց դեռ հավատալ, որ այլ պայմաններում հնարավոր է փոփոխության հասնել։ Սովորած անօգնականության դեպքում նա սկսում է կասկածել հենց իր գործողությունների արդյունավետությանը և կարող է հրաժարվել գործելուց, նույնիսկ երբ դրա իրական հնարավորությունը կա։

Սակայն քաղաքական կյանքին չմասնակցելը դեռ չի նշանակում, որ մարդը սովորած անօգնականության վիճակում է։ Նա կարող է չվստահել քաղաքական ուժերին, չհամաձայնել նրանց պահանջներին կամ հնարավոր ռիսկերը չափազանց մեծ համարել։ Նման որոշումները կարող են լինել գիտակցված ընտրություն, ոչ թե անօգնականության հետևանք։

Այսպիսով, քաղաքական հիասթափությունը որոշ դեպքերում կարող է հանգեցնել սեփական ազդեցության նկատմամբ հավատի կորստի։ Բայց միայն նման արտահայտությունների հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել սովորած անօգնականության առկայությունը։

2. Համակարգի արդարացում (System Justification Theory)

Մարդիկ երբեմն հակված են արդարացնելու այն համակարգը, որում ապրում են, նույնիսկ երբ դժգոհ են դրանից կամ անձամբ տուժում են դրա հետևանքներից։ Համակարգի արդարացման տեսության համաձայն՝ մարդիկ կարող են գոյություն ունեցող կարգը համարել բնական, արդար կամ անխուսափելի, քանի որ դա որոշ դեպքերում օգնում է նվազեցնել անորոշությունն ու պահպանել կայունության զգացումը։ [2]

Այս երևույթն առավել նկատելի է այն ժամանակ, երբ մարդը տեսնում է համակարգի թերությունները, բայց միևնույն ժամանակ փորձում է հիմնավորել, թե ինչու պետք է այն պահպանվի։ Երբեմն ավելի հեշտ է համոզել ինքդ քեզ, որ ստեղծված իրավիճակն ընդունելի է, քան ընդունել, որ այն ունի լուրջ խնդիրներ, որոնց լուծման վրա դու քիչ ազդեցություն ունես։

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄ

Դժգոհ եմ ստեղծված իրավիճակից
↓
Փոփոխությունը կապում եմ անորոշության կամ վտանգի հետ
↓
Սկսում եմ գոյություն ունեցող կարգն ավելի ընդունելի համարել
↓
Արդարացնում եմ նույնիսկ այն որոշումները, որոնցից դժգոհ եմ

Համակարգի արդարացման հնարավոր մեխանիզմներից մեկը։

Հայաստանում կարելի է լսել՝ «Հա, վատ ա, բայց գոնե նոր պատերազմ չկա»։ Նման արտահայտությունը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես է մարդը, ընդունելով առկա խնդիրները, միաժամանակ փորձում արդարացնել ստեղծված իրավիճակը՝ այն համեմատելով ավելի վատ հնարավոր տարբերակի հետ։

Սակայն այստեղ կարևոր է հասկանալ՝ խոսքը համակարգի արդարացմա՞ն մասին է, թե՞ անվտանգության գիտակցված առաջնահերթության։ Հայաստանի պատերազմական փորձառությունը հաշվի առնելով՝ նոր պատերազմից խուսափելու ցանկությունը բնական և հասկանալի է։ Մարդը կարող է անվտանգության հարցն ավելի կարևոր համարել, քան մյուս խնդիրները, և դա ինքնին չի նշանակում, որ նա արդարացնում է իշխանության բոլոր քայլերը։

Համակարգի արդարացումը կարող է դրսևորվել այն դեպքում, երբ մարդը գոյություն ունեցող կարգը սկսում է ընկալել որպես միակ հնարավոր կամ ընդունելի տարբերակ։ Նա կարող է արդարացնել նույնիսկ այն որոշումները, որոնց այլ պայմաններում դեմ կլիներ, քանի որ փոփոխությունն ավելի վտանգավոր է թվում, քան ներկայիս խնդիրների պահպանումը։

Այսպիսով, նույն արտահայտության հետևում կարող են լինել տարբեր պատճառներ։ Մի դեպքում մարդը գիտակցաբար առաջնահերթություն է տալիս անվտանգությանը, մյուս դեպքում՝ փորձում է արդարացնել ստեղծված իրավիճակը։ Դրանք տարբերելու համար միայն նրա խոսքերը բավարար չեն. պետք է հասկանալ նաև, թե ինչով է նա հիմնավորում իր դիրքորոշումը։

3. Վախ և ինքնագրաքննություն

Ինքնագրաքննությունն այն երևույթն է, երբ մարդը գիտակցաբար սահմանափակում է սեփական խոսքը՝ վախենալով հնարավոր հետևանքներից։ Նա կարող է ունենալ հստակ կարծիք, դժգոհ լինել իշխանության որոշումներից կամ նկատել անարդարությունը, բայց նախընտրել հրապարակայնորեն չարտահայտվել։

Դրա համար պարտադիր չէ, որ մարդուն ուղղակիորեն սպառնան կամ արգելեն խոսել։ Երբեմն բավական է միայն այն մտավախությունը, որ արտահայտած կարծիքը կարող է վնասել աշխատանքին, հարաբերություններին կամ անձնական անվտանգությանը։ Քաղաքական ճնշումների վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ հնարավոր պատժի սպասումը կարող է ազդել մարդկանց հրապարակային վարքագծի վրա։ [3]

Այս երևույթի հետևանքներից մեկն այն է, որ հասարակության իրական տրամադրությունները կարող են չարտացոլվել հանրային քննարկումներում։ Երբ դժգոհ մարդիկ լռում են, ավելի լսելի են դառնում նրանք, ովքեր աջակցում են իշխանությանը կամ պարզապես չեն վախենում արտահայտել իրենց դիրքորոշումը։ Արդյունքում կարող է թվալ, թե դժգոհությունն ավելի քիչ է, քան իրականում։

ՎԱԽ ԵՎ ԻՆՔՆԱԳՐԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

Դժգոհ եմ, ուզում եմ արտահայտել կարծիքս
↓
Մտածում եմ հնարավոր հետևանքների մասին
↓
Վախենում եմ կորցնել աշխատանքս կամ խնդիրներ ունենալ
↓
Նախընտրում եմ հրապարակայնորեն լռել

Ինքնագրաքննության հնարավոր մեխանիզմը։

Պատկերացնենք Հայաստանում պետական հաստատության աշխատողի, որը մտերիմների շրջանում բացահայտ քննադատում է իշխանության որևէ որոշում, բայց նույն թեմայով սոցիալական ցանցերում ոչինչ չի գրում։ Նա կարող է մտածել՝ «Չեմ ուզում աշխատանքս վտանգել»։ Գուցե նրան ոչ ոք չի սպառնացել, և որևէ մեկը չի արգելել արտահայտվել, բայց հնարավոր հետևանքների մասին մտավախությունն արդեն բավարար է, որ նա նախընտրի լռել։

Հենց սա է ինքնագրաքննության առանձնահատկությունը։ Մարդուն պարտադիր չէ ուղղակիորեն լռեցնել։ Երբ նա ինքն է սահմանափակում իր խոսքը՝ վախենալով հնարավոր պատժից կամ այլ բացասական հետևանքներից, այդ վախն արդեն ազդում է նրա վարքագծի վրա։

Սակայն հրապարակային լռությունը միշտ չէ, որ վախի հետևանք է։ Մարդը կարող է չցանկանալ մասնակցել քաղաքական քննարկումներին, չհետաքրքրվել տվյալ հարցով կամ պարզապես նախընտրել իր կարծիքն արտահայտել միայն մտերիմների շրջանում։

Հետևաբար, ինքնագրաքննության մասին խոսելիս կարևոր է հասկանալ՝ մարդը լռում է, որովհետև չի՞ ցանկանում արտահայտվել, թե՞ որովհետև վախենում է դրա հետևանքներից։ Բերված օրինակը ցույց է տալիս հնարավոր իրավիճակ, բայց ինքնին չի ապացուցում, որ Հայաստանում պետական հաստատությունների աշխատակիցներն ընդհանուր առմամբ նման ճնշման են ենթարկվում։

4. Լռության պարույր (Spiral of Silence)

Լռության պարույրը հասարակական երևույթ է, երբ մարդիկ խուսափում են հրապարակայնորեն արտահայտել իրենց կարծիքը՝ մտածելով, որ մեծամասնությունն այլ տեսակետ ունի։ Գերմանացի հետազոտող Էլիզաբեթ Նոել-Նոյմանի մշակած տեսության համաձայն՝ նման վարքագծի հիմնական պատճառներից մեկը հասարակությունից մեկուսանալու կամ շրջապատի կողմից մերժվելու վախն է։ [4]

 

Մարդիկ հաճախ հետևում են, թե ինչ են ասում իրենց շրջապատում, որ տեսակետներն են ավելի շատ հնչում և որոնք են արժանանում հավանության։ Եթե մարդուն թվում է, թե իր կարծիքը քչերն են կիսում, նա կարող է նախընտրել լռել՝ խուսափելով քննադատությունից կամ շրջապատի հետ հակասություններից։

Խնդիրն այն է, որ որքան շատ մարդիկ են լռում, այնքան ավելի տարածված է թվում բարձրաձայն հնչող կարծիքը։ Իսկ այդ տպավորությունն իր հերթին կարող է ստիպել մյուսներին նույնպես չարտահայտվել։ Այսպես ձևավորվում է լռության պարույրը, երբ մարդկանց իրական դիրքորոշումները կարող են զգալիորեն տարբերվել հրապարակայնորեն արտահայտվող կարծիքներից։

Պատկերացնենք, որ Հայաստանում որևէ պետական հաստատությունում քննարկվում է վիճահարույց որոշում։ Ժողովի ընթացքում մի քանի աշխատակից աջակցում են դրան, իսկ մյուսները լռում են։ Քանի որ առարկություններ չեն հնչում, տպավորություն է ստեղծվում, թե բոլորը համաձայն են։ Սակայն ավելի ուշ, մասնավոր զրույցներում, պարզվում է, որ աշխատակիցներից շատերն իրականում դժգոհ են որոշումից։

Նման իրավիճակում յուրաքանչյուր դժգոհ աշխատակից կարող է կարծել, թե միայն ինքն է դեմ որոշմանը։ Նա չի արտահայտվում, որովհետև մյուսներն էլ չեն առարկում՝ չիմանալով, որ նրանցից շատերը նույն կերպ են մտածում։ Արդյունքում ձևավորվում է համաձայնության պատրանք, որը կարող է ավելի ամրապնդել մարդկանց լռությունը։

Լռության պարույրը որոշ չափով նման է ինքնագրաքննությանը, սակայն դրանց միջև տարբերություն կա։ Ինքնագրաքննության դեպքում մարդը կարող է լռել՝ վախենալով աշխատանքը կորցնելուց կամ այլ բացասական հետևանքներից։ Լռության պարույրի դեպքում հիմնականում գործում է շրջապատից մեկուսանալու վախը և այն համոզմունքը, որ սեփական տեսակետը մեծամասնության աջակցությունը չունի։

Սակայն լռությունը դեռ չի նշանակում, որ մարդը թաքցնում է իր իրական կարծիքը։ Նա կարող է համաձայն լինել որոշմանը, չհետաքրքրվել քննարկմամբ կամ պարզապես չցանկանալ արտահայտվել։ Տեսությունը բացատրում է, թե ինչպես կարող է մեծամասնության կարծիքի մասին սխալ պատկերացումը որոշ իրավիճակներում հանգեցնել նրան, որ իրականում տարածված դժգոհությունը հրապարակայնորեն գրեթե չերևա։

 

5. Նախասիրությունների կեղծում (Preference Falsification)

Նախասիրությունների կեղծումն այն երևույթն է, երբ մարդը հրապարակայնորեն արտահայտում է մի դիրքորոշում, որն իրականում չի կիսում։ Նա կարող է դեմ լինել որևէ որոշման, բայց ուրիշների ներկայությամբ աջակցել դրան՝ հնարավոր խնդիրներից, քննադատությունից կամ իր համար կարևոր հարաբերությունները վտանգելուց խուսափելու նպատակով։

Քաղաքագետ և տնտեսագետ Թիմուր Կուրանի ներկայացրած տեսության համաձայն՝ մարդիկ միշտ չէ, որ հրապարակայնորեն արտահայտում են իրենց իրական համոզմունքները։ Երբեմն նրանք հաշվի են առնում, թե ինչպես իրենց խոսքերը կընդունվեն շրջապատի կողմից և ինչ հետևանքներ կարող են ունենալ։ Արդյունքում մարդու անձնական կարծիքն ու հրապարակային դիրքորոշումը կարող են հակասել միմյանց։ [5]

Այս երևույթը տարբերվում է սովորական ինքնագրաքննությունից։ Ինքնագրաքննության դեպքում մարդը կարող է պարզապես լռել, մինչդեռ նախասիրությունների կեղծման դեպքում նա կարող է ակտիվորեն պաշտպանել մի բան, որին իրականում դեմ է։ Այսինքն՝ նա ոչ միայն թաքցնում է իր կարծիքը, այլև ուրիշներին ներկայացնում է հակառակ դիրքորոշումը։

ՆԱԽԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԵՂԾՈՒՄ

Իրականում դեմ եմ որոշմանը
↓
Մտածում եմ, թե ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ իմ կարծիքը
↓
Որոշում եմ հրապարակայնորեն այլ դիրքորոշում արտահայտել
↓
Հրապարակայնորեն աջակցում եմ նրան, ինչին իրականում դեմ եմ

Անձնական համոզմունքի և հրապարակային դիրքորոշման հնարավոր հակասությունը։

Պատկերացնենք մի քաղաքացու, որը տանը կամ մտերիմների շրջանում քննադատում է իշխանության որոշումը, բայց հանրային միջոցառման ժամանակ գովաբանում այն։ Նա կարող է այդպես վարվել, որովհետև կախված է որոշակի մարդկանցից, չի ցանկանում վատ հարաբերություններ ունենալ նրանց հետ կամ մտավախություն ունի, որ բացահայտ անհամաձայնությունը կարող է վնասել իր աշխատանքին ու հեղինակությանը։

Նման վարքագիծը կարող է ազդել նաև հասարակության ընդհանուր տրամադրությունների մասին պատկերացման վրա։ Եթե բազմաթիվ մարդիկ հրապարակայնորեն արտահայտում են այնպիսի կարծիքներ, որոնք իրականում չեն կիսում, կարող է թվալ, թե տվյալ որոշումն ավելի մեծ աջակցություն ունի, քան իրականում։ Ավելին՝ այդ տպավորությունը կարող է մյուսներին նույնպես դրդել թաքցնելու իրենց դիրքորոշումը։

Սակայն մարդու հրապարակային և մասնավոր խոսքերի տարբերությունը միշտ չէ, որ նախասիրությունների կեղծում է։ Նա կարող է փոխել իր կարծիքը, տարբեր լսարանների համար տարբեր կերպ ներկայացնել նույն հարցը կամ պարզապես խուսափել բացահայտ հակասություններից։ Նախասիրությունների կեղծման մասին խոսելու համար պետք է հիմքեր ունենալ ենթադրելու, որ մարդը գիտակցաբար ներկայացնում է իր իրական համոզմունքներից տարբերվող դիրքորոշում։

6. Անարդարության նորմալացում

Երբ մարդը երկար ժամանակ բախվում է նույն խնդիրներին, դրանց նկատմամբ իր արձագանքը կարող է աստիճանաբար թուլանալ։ Այն, ինչը սկզբում զայրույթ, անհանգստություն կամ բողոք էր առաջացնում, ժամանակի ընթացքում կարող է սկսել սովորական թվալ։ Հոգեբանության մեջ կրկնվող ազդակների նկատմամբ արձագանքի թուլացումը հայտնի է որպես ընտելացում (habituation)։ Սակայն անարդարության նկատմամբ նման վերաբերմունքը կարող է ունենալ նաև հասարակական և քաղաքական պատճառներ։ [6]

Կարևոր է հասկանալ, որ ինչ-որ բանի սովորելը դեռ չի նշանակում այն ճիշտ կամ ընդունելի համարել։ Մարդը կարող է շարունակել գիտակցել, որ իր հետ անարդար են վարվում, բայց այլևս նույն ուժգնությամբ չարձագանքել, քանի որ բազմիցս բախվել է նման իրավիճակների։

ԱՆԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐՄԱԼԱՑՈՒՄ

Բախվում եմ անարդարության
↓
Նույն իրավիճակը պարբերաբար կրկնվում է
↓
Աստիճանաբար սովորում եմ դրան և ավելի թույլ եմ արձագանքում
↓
Անարդարությունը սկսում է սովորական թվալ, նույնիսկ եթե այն շարունակում եմ սխալ համարել

Կրկնվող բացասական փորձառություններին հարմարվելու հնարավոր ընթացքը։

Հայաստանում հաճախ կարելի է լսել՝ «Հայաստանն ա, ի՞նչ ես սպասում»։ Այս արտահայտությունը կարող է հնչել պետական հաստատությունում քաշքշուկների, անարդար որոշումների կամ ծառայությունների վատ աշխատանքի մասին խոսելիս։ Մարդը կարող է դժգոհ լինել տեղի ունեցածից, բայց միաժամանակ այնքան սովորած լինել նման խնդիրներին, որ դրանք այլևս զարմանք չառաջացնեն։

Այստեղ է, որ անարդարությունը կարող է աստիճանաբար ընկալվել որպես առօրյայի սովորական մաս։ Եթե մարդը համոզված է, որ նման խնդիրներն ամենուր են և միշտ էլ լինելու են, նա կարող է ավելի քիչ հակված լինել բողոքելու կամ իր իրավունքների պաշտպանությանը դիմելու։ Սակայն սա հնարավոր հետևանքներից մեկն է, ոչ թե բոլոր մարդկանց համար անխուսափելի զարգացում։

Անարդարությանը սովորելը, այն հանդուրժելը և արդարացնելը տարբեր բաներ են։ Մարդը կարող է հարմարվել վատ պայմաններին՝ շարունակելով դրանք անընդունելի համարել։ Նույն կերպ, բողոք չներկայացնելը դեռ չի նշանակում, որ նա համաձայն է տեղի ունեցածի հետ։

Հետևաբար, «Հայաստանն ա, ի՞նչ ես սպասում» արտահայտությունը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես են կրկնվող խնդիրները մարդկանց համար դառնում սովորական, բայց դրանից չի կարելի եզրակացնել, որ նրանք այլևս անարդարություն չեն տեսնում կամ ընդունում են այն որպես ճիշտ երևույթ։

7. Քաղաքական ցինիզմ և անվստահություն

Քաղաքական ցինիզմը վերաբերմունք է, երբ մարդը հակված է չվստահելու քաղաքական գործիչներին, կուսակցություններին և պետական կառույցներին՝ նրանց գործողությունների հետևում տեսնելով հիմնականում անձնական կամ խմբային շահեր։ Նման անվստահությունը կարող է ձևավորվել չկատարված խոստումների, քաղաքական սկանդալների, կոռուպցիայի կամ տարիների ընթացքում կուտակված հիասթափության հետևանքով։

Սակայն կարևոր է տարբերել հիմնավորված անվստահությունը քաղաքական ցինիզմից։ Իշխանության գործողությունները քննադատելը, քաղաքական գործչի խոստումներին կասկածելը կամ որևէ կուսակցության չվստահելը դեռ ցինիզմ չէ։ Խնդիրն առաջանում է, երբ այդ անվստահությունը վերածվում է բոլոր քաղաքական ուժերի նկատմամբ ընդհանրացված վերաբերմունքի, և մարդն այլևս չի փորձում գնահատել նրանց միջև եղած իրական տարբերությունները։ [7]

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՑԻՆԻԶՄ

Հիասթափվում եմ քաղաքական ուժերից
↓
Սկսում եմ անվստահությամբ վերաբերվել բոլորին
↓
Այլևս չեմ փորձում տարբերել քաղաքական ուժերի ծրագրերն ու գործողությունները
↓
«Բոլորն էլ նույնն են, մասնակցելն անիմաստ է»

Քաղաքական անվստահության՝ ընդհանրացված ցինիզմի վերածվելու հնարավոր ընթացքը։

Հայաստանում հաճախ կարելի է լսել՝ «Բոլորն էլ նույնն են» կամ «Ով էլ գա, իր համար ա աշխատելու»։ Նման արտահայտությունները կարող են պայմանավորված լինել քաղաքական գործիչների նկատմամբ կուտակված անվստահությամբ։ Սակայն երբ այդ համոզմունքը տարածվում է բոլորի վրա՝ առանց նրանց ծրագրերն ու գործողությունները առանձին գնահատելու, այն կարող է խանգարել քաղաքական ընտրությունների միջև տարբերություններ տեսնելուն։

Օրինակ՝ մարդը կարող է նախապես համոզված լինել, որ բոլոր քաղաքական ուժերը նույն կերպ են գործելու, և այդ պատճառով նույնիսկ չհետաքրքրվել նրանց առաջարկած լուծումներով։ Այս դեպքում անվստահությունը դառնում է ոչ միայն անցյալի փորձի գնահատական, այլև ապագա հնարավորությունները գնահատելու խոչընդոտ։

Սակայն բոլոր քաղաքական ուժերի նկատմամբ բացասական վերաբերմունք ունենալը դեռ չի նշանակում, որ մարդը սխալվում է կամ ունի հոգեբանական խնդիր։ Նրա քննադատությունը կարող է հիմնված լինել իրական փաստերի և անձնական փորձառության վրա։ Կարևորն այն է, թե այդ եզրակացությունը ձևավորվել է կոնկրետ փաստերի գնահատմա՞մբ, թե՞ բոլորին նախապես նույնը համարելու համոզմունքից։

8. Խմբային ինքնություն և մոտիվացված դատողություն (Motivated Reasoning)

Մարդիկ միշտ չէ, որ տեղեկությունները գնահատում են միայն փաստերի հիման վրա։ Մեր համոզմունքները, նախասիրությունները և այն խմբերը, որոնց հետ մեզ նույնացնում ենք, կարող են ազդել փաստերն ընկալելու և մեկնաբանելու վրա։ Հոգեբանության մեջ այս երևույթը հայտնի է որպես մոտիվացված դատողություն։

Հոգեբան Զիվա Կունդայի հետազոտության համաձայն՝ մարդիկ երբեմն հակված են ավելի հեշտ ընդունելու այն տեղեկությունները, որոնք հաստատում են իրենց նախապես ունեցած համոզմունքները, և ավելի խիստ քննադատելու այն փաստարկները, որոնք հակասում են դրանց։ Սա պարտադիր չէ, որ գիտակցված խաբեություն լինի։ Մարդը կարող է անկեղծորեն համոզված լինել, որ իր գնահատականն օբյեկտիվ է՝ չնկատելով սեփական կողմնակալությունը։ [8]

Քաղաքական կյանքում այս երևույթը կարող է հատկապես ուժեղ արտահայտվել, երբ մարդն իրեն նույնացնում է որևէ կուսակցության, առաջնորդի կամ գաղափարական խմբի հետ։ Այդ դեպքում նույնատիպ գործողությունները կարող են տարբեր գնահատականների արժանանալ՝ կախված նրանից, թե ով է դրանք կատարել։

ՄՈՏԻՎԱՑՎԱԾ ԴԱՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Ունեմ քաղաքական նախասիրություն կամ խմբային պատկանելություն
↓
Գնահատում եմ որևէ քաղաքական գործողություն
↓
Եթե դա արել է իմ նախընտրած ուժը, ավելի հեշտ եմ արդարացում գտնում Եթե դա արել է իմ չհամակրած ուժը, ավելի խիստ եմ քննադատում
↓
Նմանատիպ գործողությունները գնահատում եմ տարբեր չափանիշներով

Քաղաքական նախասիրությունների ազդեցության հնարավոր դրսևորում։

Պատկերացնենք մի մարդու, որը խստորեն դատապարտում է ոստիկանության կողմից ուժի անհամաչափ կիրառումը, երբ իշխանության ղեկին իր չհամակրած քաղաքական ուժն է։ Սակայն երբ նման միջադեպ տեղի է ունենում իր նախընտրած ուժի իշխանության օրոք, նա սկսում է արդարացումներ գտնել՝ պնդելով, թե ոստիկանությունն այլ ելք չուներ կամ ցուցարարներն իրենք էին մեղավոր։

Այս օրինակում կարևոր է, որ համեմատվող դեպքերն իսկապես նման լինեն։ Ոստիկանության ուժի կիրառման իրավաչափությունը կախված է կոնկրետ հանգամանքներից, այդ թվում՝ վտանգի աստիճանից, կիրառված ուժի անհրաժեշտությունից և համաչափությունից։ Տարբեր դեպքերի վերաբերյալ տարբեր գնահատական ունենալն ինքնին կողմնակալություն չէ, եթե դրանք փաստական էական տարբերություններ ունեն։

Մոտիվացված դատողության մասին կարելի է խոսել այն դեպքում, երբ մարդը փոխում է իր գնահատման չափանիշները ոչ թե փաստերի, այլ գործողությունն իրականացնող քաղաքական ուժի նկատմամբ վերաբերմունքի պատճառով։ Այս երևույթը կարող է հանդիպել տարբեր քաղաքական հայացքներ ունեցող մարդկանց շրջանում և բնորոշ չէ որևէ մեկ կուսակցության կամ նրա աջակիցներին։

9. Կոլեկտիվ գործողության խնդիր (Collective Action Problem)

Հասարակության մեջ ընդհանուր դժգոհությունը միշտ չէ, որ վերածվում է համատեղ գործողության։ Նույնիսկ երբ բազմաթիվ մարդիկ ցանկանում են նույն փոփոխությունը, նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է սպասել, որ առաջին քայլն ուրիշները կանեն։ Այս խնդիրը տնտեսագետ Մանկուր Օլսոնը բացատրել է հավաքական գործողության իր տեսությամբ։ [9]

Հիմնական դժվարությունն այն է, որ մասնակցությունը յուրաքանչյուր մարդուց պահանջում է ժամանակ, ջանք և երբեմն նաև որոշակի ռիսկ։ Մինչդեռ հաջողության դեպքում արդյունքից կարող են օգտվել ոչ միայն մասնակցողները, այլև նրանք, ովքեր ոչինչ չեն արել։ Այդ պատճառով անհատը կարող է որոշել չմասնակցել՝ հույս ունենալով, որ մյուսների ջանքերն էլ բավարար կլինեն։

ԿՈԼԵԿՏԻՎ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐ

Շատերն ուզում են նույն փոփոխությունը
↓
Յուրաքանչյուրը հաշվի է առնում մասնակցության ծախսերն ու ռիսկերը
↓
«Թող մյուսները մասնակցեն, ես էլ հետո կմիանամ»
↓
Ընդհանուր դժգոհությունը չի վերածվում համատեղ գործողության

Հավաքական գործողությունը դժվարացնող հնարավոր մեխանիզմներից մեկը։

Հայաստանում կարելի է լսել՝ «Եթե շատ մարդ հավաքվի, ես էլ կմիանամ»։ Առաջին հայացքից սա տրամաբանական մոտեցում է։ Մարդը կարող է ցանկանալ համոզվել, որ իր մասնակցությունն անիմաստ չի լինի, իսկ հնարավոր ռիսկերը միայնակ չի կրելու։

Սակայն եթե շատերն են նույն կերպ մտածում, կարող է ստեղծվել իրավիճակ, երբ բոլորը սպասում են մյուսներին։ Արդյունքում նույնիսկ լայնորեն տարածված դժգոհությունը կարող է չվերածվել կազմակերպված մասնակցության։

Այստեղ տարբերություն կա փոփոխություն ցանկանալու և դրա համար անձնական ծախսեր կրելու պատրաստակամության միջև։ Մարդը կարող է լիովին աջակցել որևէ պահանջի, բայց չմասնակցել դրա իրականացմանը՝ աշխատանքային պարտավորությունների, ընտանեկան հանգամանքների, անվտանգության մտավախությունների կամ այլ պատճառներով։

Սա չի նշանակում, որ չմասնակցողները պարտադիր անտարբեր են կամ խուսափում են պատասխանատվությունից։ Հավաքական գործողության տեսությունը պարզապես բացատրում է, թե ինչու ընդհանուր նպատակի առկայությունը դեռ բավարար չէ, որպեսզի մարդիկ ինքնաբերաբար միավորվեն և գործեն։

10. Սպառնալիքի ընկալում և ուժեղ իշխանության պահանջ

Երբ մարդիկ իրենց կամ երկրի անվտանգությունը վտանգված են համարում, նրանց քաղաքական առաջնահերթությունները կարող են փոխվել։ Պատերազմի, անկայունության կամ այլ լուրջ սպառնալիքների պայմաններում որոշ մարդիկ սկսում են ավելի մեծ նշանակություն տալ կարգուկանոնին, կանխատեսելիությանը և արագ որոշումներ կայացնելու կարողությանը։

Քաղաքական հոգեբանության հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ սպառնալիքի ընկալումը որոշ պայմաններում կարող է կապված լինել խիստ ղեկավարության և իշխանության նկատմամբ ենթարկվելու ավելի մեծ պատրաստակամության հետ։ Սակայն սա բոլոր հասարակությունների կամ մարդկանց համար պարտադիր օրինաչափություն չէ։ Արդյունքները կախված են սպառնալիքի բնույթից, քաղաքական միջավայրից և անհատական համոզմունքներից։ [10]

ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԻ ԸՆԿԱԼՈՒՄ

Զգում եմ անվտանգության կամ կայունության սպառնալիք
↓
Ավելի մեծ նշանակություն եմ տալիս կարգուկանոնին և կանխատեսելիությանը
↓
Սկսում եմ ավելի գրավիչ համարել ուժեղ ղեկավարության գաղափարը
↓
Որոշ պայմաններում կարող եմ ավելի հանդուրժող դառնալ իշխանության խիստ քայլերի նկատմամբ

Սպառնալիքի ընկալման հնարավոր քաղաքական հետևանքներից մեկը։

Պատերազմների և անվտանգային ճգնաժամերի միջով անցած Հայաստանում որոշ քաղաքացիներ կարող են առաջնահերթ համարել կայունությունն ու նոր ռազմական բախումներից խուսափելը։ Նրանք կարող են ավելի մեծ կարևորություն տալ այնպիսի քաղաքական որոշումներին, որոնք, իրենց գնահատմամբ, նվազեցնում են անվտանգության հետ կապված ռիսկերը։

Սակայն անվտանգությունն առաջնահերթ համարելը դեռ չի նշանակում ավտորիտար իշխանության ցանկություն ունենալ։ Մարդը կարող է միաժամանակ պահանջել և՛ անվտանգություն, և՛ ժողովրդավարական վերահսկողություն, և՛ մարդու իրավունքների պաշտպանություն։

Տարբերությունը հատկապես կարևոր է այն դեպքում, երբ անվտանգության անհրաժեշտությունը սկսում է օգտագործվել քաղաքական ազատությունների սահմանափակումներն արդարացնելու համար։ Բայց անգամ այդ դեպքում պետք է գնահատել կոնկրետ որոշումը, դրա անհրաժեշտությունն ու համաչափությունը, ոչ թե միայն ենթադրել, թե ինչ հոգեբանական դրդապատճառներ ունեն դրան աջակցողները։

Մեխանիզմների փոխազդեցությունը

Ներկայացված երևույթները կարող են գործել ոչ միայն առանձին, այլև փոխադարձաբար ուժեղացնել միմյանց։ Օրինակ՝ երկարատև քաղաքական հիասթափությունը կարող է թուլացնել մարդու հավատը սեփական ազդեցության նկատմամբ, հնարավոր հետևանքներից վախը՝ սահմանափակել նրա հրապարակային խոսքը, իսկ բազմաթիվ մարդկանց լռությունը՝ ստեղծել հասարակական համաձայնության պատրանք։

Եթե մարդը համոզված է, որ իր մասնակցությունից ոչինչ կախված չէ, նա կարող է ավելի քիչ պատրաստակամ լինել արտահայտելու դժգոհությունը։ Երբ նման մարդիկ լռում են, մյուսներին կարող է թվալ, թե իրենց կարծիքը քչերն են կիսում։ Այդ տպավորությունն էլ իր հերթին կարող է նպաստել հետագա լռությանը։

Միաժամանակ, որոշ մարդիկ կարող են սկսել արդարացնել ստեղծված իրավիճակը, մյուսները՝ հրապարակայնորեն արտահայտել իրենց իրական համոզմունքներից տարբերվող դիրքորոշումներ, իսկ մեկ այլ խումբ՝ ընդհանրապես հեռանալ քաղաքական կյանքից։ Արտաքուստ այս վարքագծերը կարող են նման թվալ, սակայն դրանց պատճառները տարբեր են։

Կարևոր է ընդգծել, որ սա հնարավոր բացատրություն է, ոչ թե բոլոր հասարակությունների զարգացման անխուսափելի ընթացք։ Հայաստանի դեպքում այս մեխանիզմների տարածվածությունը պարզելու համար անհրաժեշտ են ներկայացուցչական հարցումներ, տարբեր ժամանակահատվածների համեմատություններ և մարդկանց իրական քաղաքական վարքագծի ուսումնասիրություններ։ Միայն առօրյա արտահայտություններով հնարավոր չէ որոշել, թե դրանցից որն է առավել տարածված հասարակության մեջ։

Եզրակացություն

Մարդկանց լռությունը դեռ չի նշանակում, որ նրանք համաձայն են իշխանության քայլերին։ Նույն կերպ, հրապարակային աջակցությունը միշտ չէ, որ արտահայտում է մարդու իրական համոզմունքները։ Ոմանք կարող են լռել վախից, մյուսները՝ հիասթափությունից, իսկ շատերը պարզապես չտեսնել քաղաքական մասնակցության ընդունելի կամ արդյունավետ ճանապարհ։

Ավտորիտար պայմաններին հարմարվելը նույնպես միշտ չէ, որ նշանակում է դրանք արդարացնել։ Մարդը կարող է սովորել ապրել սահմանափակումների պայմաններում՝ շարունակելով դրանք անընդունելի համարել։ Սակայն որոշ դեպքերում այդ հարմարվելը կարող է ուղեկցվել սեփական ազդեցության նկատմամբ հավատի կորստով, գոյություն ունեցող կարգի արդարացմամբ կամ հրապարակային դիրքորոշման փոփոխությամբ։

Հետևաբար, հասարակության իրական տրամադրությունները հասկանալու համար բավարար չէ միայն հետևել, թե ովքեր են խոսում, ովքեր են լռում և ովքեր են հրապարակայնորեն աջակցում իշխանությանը։ Կարևոր է հասկանալ նաև, թե ինչն է կանգնած այդ վարքագծի հետևում։

Աղբյուրներ

[1] Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. W. H. Freeman.

[2] Jost, J. T., Banaji, M. R., & Nosek, B. A. (2004). A Decade of System Justification Theory. Political Psychology, 25(6), 881–919.

[3] Kuran, T. (1995). Private Truths, Public Lies. Harvard University Press. Հանրային դիրքորոշման և հնարավոր սոցիալական պատժի վերաբերյալ։

[4] Noelle-Neumann, E. (1974). The Spiral of Silence: A Theory of Public Opinion. Journal of Communication, 24(2), 43–51.

[5] Kuran, T. (1995). Private Truths, Public Lies: The Social Consequences of Preference Falsification. Harvard University Press.

[6] Frederick, S., & Loewenstein, G. (1999). Hedonic Adaptation. In Well-Being: The Foundations of Hedonic Psychology. Russell Sage Foundation. Ընդհանուր հոգեբանական հարմարվողականության վերաբերյալ։

[7] Campbell, A., Gurin, G., & Miller, W. E. (1954). The Voter Decides. Row, Peterson. Քաղաքական արդյունավետության վերաբերյալ դասական հետազոտություն։

[8] Kunda, Z. (1990). The Case for Motivated Reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498.

[9] Olson, M. (1965). The Logic of Collective Action. Harvard University Press.

[10] Feldman, S., & Stenner, K. (1997). Perceived Threat and Authoritarianism. Political Psychology, 18(4), 741–770.