Զգուշացում. հոդվածը պարունակում է բռնության և խոշտանգումների դաժան նկարագրություններ։
1966 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտունու շրջանի Կուրոպատկինո գյուղում սպանվեց ութամյա հայ աշակերտ Նելսոն Մովսիսյանը։ Սպանության դաժանությունը, դրան հաջորդած դատավարությունը և մեղադրյալների նկատմամբ կայացված դատավճիռը մեկ տարի անց Ստեփանակերտում հանգեցրին զանգվածային անկարգությունների և դարձան մարզում հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ամենալարված դրվագներից մեկը։
Այսօր Նելսոն Մովսիսյանի անունը գրեթե մոռացված է, սակայն նրա սպանության պատմությունը Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում Արցախի հայ բնակչության նկատմամբ վերաբերմունքի ամենածանր էջերից մեկն է։
Նելսոնն ապրում էր Կուրոպատկինո գյուղում։ Սովորաբար դպրոցից հետո նա վերադառնում էր տուն, ճաշում, կատարում դասերը և դուրս գալիս խաղալու ընկերների հետ։ Սակայն 1966 թվականի սեպտեմբերի այդ օրը դպրոցից հետո երեխան անհետացավ։
Ընտանիքն ու գյուղացիները սկսեցին որոնումները։ Հաջորդ օրը գինեգործ Էմմա Սաֆարյանը և նրա քույրը խաղողի այգում գտան Նելսոնի խոշտանգված մարմինը։
Ըստ գործի վերաբերյալ հրապարակված վկայությունների՝ տղային դաժանորեն խոշտանգել էին, նրա գլխին մեխեր էին խփել, իսկ մարմինը ամրացրել էին ծառին։ Գործով հիմնական մեղադրյալը Կուրոպատկինոյի դպրոցի տնօրեն Արշադ Մամեդովն էր։ Սպանությունից հետո նա հեռացել էր գյուղից, սակայն երեք օր անց ձերբակալվեց իր վարորդ Զոհրաբի և մյուս մեղադրյալ Ալամշադի հետ։
Դատավարությունը սկսվեց 1967 թվականի մարտին։ Սկզբում այն նախագահում էր մարզային դատարանի նախագահի տեղակալ Ռոզա Բաբաջանյանը։ Ժողովրդական ատենակալներն էին Աբգար Աթաջանյանը և ուսուցչուհի Արաքսյա Միրզոյանը, իսկ պետական մեղադրողը՝ Ապրես Թովմասյանը։
Մամեդովի պաշտպանները ժամանել էին Բաքվից։ Դատավարության ընթացքում պաշտպանական կողմի միջնորդությունից հետո դատավորը փոխվեց, և գործի քննությունը շարունակեց Ադրբեջանական ԽՍՀ դատական համակարգի ներկայացուցիչ Ռազակովը։
Դատավարության ժամանակ հնչած վկայությունների համաձայն՝ Նելսոնի աչքերը հեռացվել էին սպանությունից հետո։ Ըստ այդ վկայությունների՝ մարդասպանները կարծել էին, թե զոհի աչքերում կարող էր պահպանվել իրենց պատկերը։
Դատական նիստերն անցնում էին ծայրահեղ լարված մթնոլորտում։ Նելսոնի ընտանիքի և մեղադրող կողմի հասցեին հնչում էին սպառնալիքներ։ Լարվածությունը հատկապես մեծացավ, երբ որոշվեց դատավճիռը հրապարակել Ստեփանակերտի ամառային կինոթատրոնի դահլիճում։
Բաքվից բերված ուժերի հսկողությամբ մեղադրյալներին տեղափոխեցին այնտեղ։ Հավաքվածների մեծ մասը սպասում էր առավելագույն պատժի, սակայն դատարանը Արշադ Մամեդովին դատապարտեց 15 տարվա ազատազրկման, Ալամշադին՝ 12 տարվա, իսկ վարորդ Զոհրաբին ազատ արձակեց։
Դատավճիռը զայրույթ առաջացրեց հավաքվածների շրջանում։
Երբ դատապարտյալներին դուրս էին բերում դահլիճից, ամբոխի և ոստիկանության միջև բախում սկսվեց։ Հավաքվածներից մի մասը ճեղքեց ոստիկանական շղթան, հարձակվեց դատապարտյալներին տեղափոխող մեքենայի վրա, շրջեց և հրկիզեց այն։ Մեքենայում գտնվող երեք տղամարդիկ մահացան։
Ստեփանակերտում սկսվեցին զանգվածային անկարգություններ։ Բազմությունը ցրելու համար կիրառվեցին ջրային թնդանոթներ, իսկ բախումների հետևանքով վիրավորվեցին տասնյակ մարդիկ, այդ թվում՝ իրավապահներ։
Նույն գիշեր Ստեփանակերտ ժամանեցին Ադրբեջանական ԽՍՀ ղեկավարության բարձրաստիճան ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Ադրբեջանի Կոմկուսի Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Վալի Ախունդովը, Ադրբեջանական ԽՍՀ նախարարների խորհրդի նախագահ Անվար Ալիխանովը և այլ պաշտոնյաներ։ Հաջորդ օրը ժամանեցին նաև ներկայացուցիչներ Մոսկվայից։
Արշադ Մամեդովին շտապ թաղեցին։ Հաղորդումների համաձայն՝ Անվար Ալիխանովը մեկնել էր Բաքու և մասնակցել թաղման արարողությանը։
Հետագա խորհրդային պաշտոնական մեկնաբանություններում Ստեփանակերտում տեղի ունեցածը ներկայացվեց որպես «հայ ազգայնականների» գործողություն։ Դրան հաջորդեցին ձերբակալություններ և հետապնդումներ հայերի նկատմամբ, այդ թվում՝ ազգային և քաղաքական խնդիրներ բարձրաձայնած մի շարք մտավորականների դեմ։
Այս կառուցվածքն ավելի ուժեղ է, որովհետև հոդվածն առաջին իսկ նախադասությունից ասում է՝ ով էր Նելսոնը, ինչ կատարվեց և ինչու այս պատմությունը կարևոր է։
Ես նաև 2020 ու 2023 թվականների համեմատությունը չէի դնի բացման մեջ։ Եթե ուզում ես կապել այս պատմությունը այսօրվա հետ, ավելի ազդեցիկ կլինի դա անել վերջում՝ 1 կարճ պարբերությամբ։ Այդպես նյութը կմնա պատմական և չի թվա, թե 1966 թվականի դեպքը պարզապես օգտագործվում է այսօրվա քաղաքական մեկնաբանության համար։
