Նելսոն Ստեփանյանի մոռացված պատմությունը

[Նշում. Այս հոդվածը պարունակում է բռնության դաժան նկարագրություններ։]

2023 թվականին Ադրբեջանի կողմից Արցախի հայկական բնակչության նկատմամբ իրականացված էթնիկ զտումից հետո՝ երբ ամբողջ հայրենի բնակչությունը հարկադրված եղավ լքել սեփական տունը, բազմաթիվ փաստեր ի հայտ եկան ադրբեջանական իշխանությունների և զինված ուժերի կողմից հայերի դեմ կիրառված դաժանությունների մասին։

Այս դեպքը հիշեցրեց մեկ այլ ողբերգական սպանություն, որը տեղի էր ունեցել Խորհրդային Միության տարիներին՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզում։ Դա մի ողբերգություն էր, որը զայրացրեց շատերին, սրեց հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները և նույնիսկ հանգեցրեց պաշտոնյաների հրաժարականների։

Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանը մինչ այսօր շարունակում է իր հետևողականորեն հայատյաց քաղաքականությունը՝ հատկապես 2020 թվականի Արցախյան պատերազմում, 2023 թվականին Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտումների և վերջին ռազմական ներխուժումների դաժան դրվագների ֆոնին։ Չնայած որոշ շրջանակների փորձերին ներկայացնել, թե ադրբեջանական վարքագիծը իբր փոխվում է դեպի դրականը, իրականությունը ցույց է տալիս, որ այսօր նրանք հայ ժողովրդի համար առավել սրացած և վտանգավոր սպառնալիք են, քան երբևէ։

Այս պատմությունը, որը լայն շրջանակների մոտ մոռացության է մատնվել, վերաբերում է ութամյա աշակերտ Նելսոն Մովսիսյանին։

1966 թվականի սեպտեմբերին Նելսոնը, ով ապրում էր Մարտունու շրջանի Կուրոպատկինո գյուղում, դաժան և սադիստական եղանակով սպանվել է մի խումբ ադրբեջանցիների կողմից։ Նրա գլխին մեխեր էին խփել, և բառացիորեն խաչել ծառի վրա։ Սպանությունը ղեկավարել էր Կուրոպատկինոյի դպրոցի տնօրեն Արշադ Մամեդովը։

Սովորաբար դպրոցից հետո Նելսոնը ճաշում էր, կատարում դասերը և խաղում ընկերների հետ։ Բայց այդ օրը դպրոցից հետո նա անհետացավ։ Մի քանի ժամ տևած որոնումներից հետո՝ հաջորդ օրը գինեգործ Էմմա Սաֆարյանը և նրա քույրը խաղողի այգում պատահաբար գտան տղայի խոշտանգված դին։ Սպանությունից հետո Արշադը փախել էր գյուղից, բայց երեք օր անց ձերբակալվեց իր վարորդ Զոհրաբի և հանցակից Ալամշադի հետ։

Դատավարությունը սկսվեց 1967 թվականի մարտին՝ մարզային դատարանի նախագահի տեղակալ Ռոզա Բաբաջանյանի նախագահությամբ։ Ժյուրիներն էին Աբգար Աթաջանյանը և ուսուցչուհի Արաքսյա Միրզոյանը, իսկ պետական մեղադրողը՝ Ապրես Թովմասյանը։

Արշադ Մամեդովի պաշտպանները հրավիրված էին Բաքվից։ Դատավարության ընթացքում մեղադրյալի պաշտպանների միջնորդության արդյունքում դատավորը փոխվեց, և դատը վարեց Ադրբեջանական ԽՍՀ քրեական գործերով վարչության անդամ դատավոր Ռազակովը։ Դատական նիստերի ընթացքում Բաքվից ժամանած էմիսարներն ու Արշադի հարազատները բացահայտ ասում էին, որ «կգնեն» մեղադրող կողմին։

Դատավարության ընթացքում հայտնի դարձավ, որ Նելսոնի աչքերը հեռացվել էին սպանությունից ժամեր անց, քանի որ մարդասպանները հավատում էին, թե զոհի աչքերում կարող էր պահպանված լինել իրենց պատկերը։ Այս վայրագ ու դաժան վարքագիծը չի փոխվել նույնիսկ կես դար անց, ինչի մենք բազմիցս ականատես ենք եղել վերջին հինգ տարիների ընթացքում։

Դատական նիստերը ընթանում էին շատ լարված մթնոլորտում։ Արշադի ազգականները բացահայտ սպառնում էին Նելսոնի ընտանիքին և մեղադրողին։ Շատերին զարմացրեց, երբ դատավոր Ռազակովը որոշեց դատավճիռը հրապարակել քաղաքի ամառային կինոթատրոնում՝ Մաշադի Ազիզբեկովի անվան դահլիճում։ Բաքվից հատուկ բերված ուժերի ուղեկցությամբ Արշադին բերեցին դահլիճ։ Բոլորը վստահ էին, որ մարդասպանը մահապատժի կդատապարտվի, սակայն դատավորը շատ մեղմ պատիժ սահմանեց թե՛ նրան, թե՛ նրա հանցակիցներին։

Արշադ Մամեդովը դատապարտվեց ընդամենը 15 տարվա ազատազրկման, նրա հանցակից Ալամշադը՝ 12, իսկ վարորդ Զոհրաբը ազատ արձակվեց առանց որևէ պատժի։

Դատավճիռը մարդասպանների ազգականները դիմավորեցին ոգևորությամբ, իսկ զոհերի ընտանիքները՝ խոր հիասթափությամբ։ Նելսոնի ընտանիքը և հայ համայնքը վստահ էին, որ Արշադը Բաքվում կդիտվի որպես հերոս։ Հանցագործներին դուրս հանելու պահին ամբոխի և ոստիկանության միջև բռնկվեց ծեծկռտուք։ Զայրացած բազմությունը ճեղքեց շղթան, շրջեց և այրեց մեքենան, որտեղ գտնվում էին երեք հանցագործները, սպանելով նրանց։

Քաղաքը ցնցվեց հզոր պայթյունից, իսկ Ստեփանակերտը վերածվեց մարտի դաշտի։ Հավաքված բազմությունը ցրելու համար կիրառվեցին ջրային թնդանոթներ։ Արշադն ու նրա հանցակիցները ողջ այրվեցին և մահացան, տասնյակ մարդիկ՝ այդ թվում իրավապահներ, վիրավորվեցին։

Գիշերվա ժամը 3-ին Ստեփանակերտ ժամանեցին Ադրբեջանի Կոմկուսի Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Վալի Ախունդովը, ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի նախագահ Անվար Ալիխանովը, Գերագույն խորհրդի նախագահ Մամեդ Իսքենդերովը, ԱԱԾ ներկայացուցիչ Զամանովը և ՆԳՆ ներկայացուցիչ Ալիզադեն։ Հաջորդ օրը Մոսկվայից ժամանեցին այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ։

Արշադ Մամեդովին արագ թաղեցին։ Ադրբեջանի նախարարների խորհրդի նախագահ Ալիխանովն անձամբ մեկեց Բաքու՝ մասնակցելու թաղման արարողությանը։

Օգտվելով այս հստակ պլանավորված դեպքերից՝ Ադրբեջանի ղեկավարությունը դրանք ներկայացրեց ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին որպես «հայ ազգայնականների գործողություններ»։ Ստանալով վերևից աջակցություն՝ սկսվեց հայկական կողմի դեմ հալածանքների նոր փուլ։ Տասնյակ հայ մտավորականներ, ովքեր բարձրացրել էին իրենց ձայնը իրենց ժողովրդի տարրական իրավունքների պաշտպանության համար, ձերբակալվեցին, դատապարտվեցին և հետագայում տարիներ շարունակ ենթարկվեցին հետապնդումների։