Երբ որևէ քաղաքական կարգախոս փորձում է ներկայացնել, թե մի ամբողջ ազգի գոյությունը կախված է մեկ անձից, դա արդեն անցնում է սովորական հռետորաբանության սահմանները։ Սա հստակ ազդանշան է այն մասին, որ ձևավորվում է վտանգավոր մտածողություն, որտեղ պետությունը նույնացվում է անհատի հետ։
«Չկա Հայաստան առանց Փաշինյան» ձևակերպումը հենց այդպիսի օրինակ է։ Այն դուրս է գալիս անձնական աջակցություն արտահայտելու շրջանակից և վերափոխում է պետականության ընկալումը։ Նման մոտեցմամբ ենթադրվում է, որ բազմադարյա պատմություն ունեցող ազգի կայունությունն ու շարունակականությունը պայմանավորված են մեկ գործչով։ Սա ոչ միայն անիրատեսական է, այլև խորապես խոցելի հիմք է պետության համար։
Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, թե ինչի կարող են հանգեցնել նման գաղափարները։ Երբ առաջնորդը ներկայացվում է որպես անփոխարինելի, սկսվում է անձի պաշտամունքի ձևավորումը։ Այդ պահին ինստիտուտները երկրորդ պլան են մղվում, իսկ քաղաքական համակարգը աստիճանաբար կենտրոնանում է մեկ մարդու շուրջ։ Արդյունքում պետությունը կորցնում է իր ինստիտուցիոնալ դիմադրողականությունը և դառնում կախված անհատի կամքից։
Ստալինի ժամանակ Խորհրդային Միությունում հենց այս տրամաբանությունն էր գերակշռում։ Պետական և հասարակական բոլոր հաջողությունները վերագրվում էին մեկ մարդու, իսկ համակարգը կառուցվում էր նրա շուրջ։ Արտաքինից սա կարող էր թվալ որպես ուժի դրսևորում, սակայն իրականում այն ստեղծեց վախի և բռնաճնշումների մթնոլորտ, որտեղ պետությունը ծառայեց ոչ թե հանրային շահին, այլ անձնական իշխանությանը։
Նույն օրինաչափությունը առավել ծայրահեղ ձևով արտահայտված է Հյուսիսային Կորեայում, որտեղ ղեկավարությունը վերածվել է գրեթե սրբացված ինստիտուտի։ Այստեղ պետությունը և առաջնորդը գրեթե անբաժանելի են ներկայացվում, իսկ քաղաքացիների մտածողությունը ձևավորվում է այդ գաղափարի շուրջ։ Սա արդեն պետական կառավարման համակարգ չէ դասական իմաստով, այլ փակ, վերահսկվող կառուցվածք։
Եվրոպական պատմությունը նույնպես նման օրինակներ է տվել։ Մուսոլինիի Իտալիայում և Հիտլերյան Գերմանիայում առաջնորդի կենտրոնական դերը վերածվեց բացարձակ վերահսկողության։ Երկու դեպքում էլ պարզ դարձավ, որ երբ ինստիտուտները չեն զարգանում, այլ ենթարկվում են մեկ անձի, համակարգը դառնում է անկայուն և, վերջիվերջո, կործանարար։
Ժամանակակից աշխարհում ևս այս միտումը չի անհետացել։ Վենեսուելայում իշխանությունը կառուցվեց այն գաղափարի շուրջ, որ առաջնորդը մարմնավորում է ազգը։ Այդ մոտեցումը շարունակվեց նաև իշխանության փոխանցումից հետո՝ բերելով տնտեսական և քաղաքական ծանր հետևանքների։ Սա հերթական ապացույցն է, որ անձի շուրջ կառուցված համակարգերը երկարաժամկետ կայունություն չեն ապահովում։
Այս գործընթացի հիմքում գործում են մի քանի հստակ մեխանիզմներ։ Առաջինը՝ հաջողությունների կենտրոնացումն է մեկ անձի վրա։ Երբ պետական ձեռքբերումները վերագրվում են միայն առաջնորդին, հասարակությունը սկսում է ընկալել, թե առանց այդ անձի համակարգը չի կարող գործել։
Երկրորդը՝ քաղաքական այլընտրանքների արժեզրկումն է։ Անփոխարինելիության գաղափարը ինքնաբերաբար դարձնում է ընդդիմությունը կասկածելի և նույնիսկ վտանգավոր։ Այս պայմաններում քաղաքական մրցակցությունը կորցնում է իր բնական դերը։
Երրորդը՝ քննադատության սահմանափակումն է։ Երբ ցանկացած քննադատություն ներկայացվում է որպես անհավատարմություն, հասարակությունը աստիճանաբար անցնում է ինքնագրաքննության։ Արդյունքում հանրային քննարկումները աղքատանում են, իսկ որոշումների որակը նվազում է։
Բացի գաղափարական վտանգներից, առկա են նաև գործնական հետևանքներ։ Իշխանության կենտրոնացումը թուլացնում է դատարանները, օրենսդիր մարմինները և պետական ապարատը։ Համակարգը դառնում է կախված մեկ մարդու որոշումներից, ինչը այն դարձնում է խոցելի ցանկացած ճգնաժամի դեպքում։
Հայաստանը չի գտնվում ծայրահեղ ավտորիտար համակարգերի վիճակում, սակայն նման հռետորաբանության տարածումը չի կարելի անտեսել։ Քաղաքական փոփոխությունները սովորաբար տեղի են ունենում աստիճանաբար՝ սկսելով լեզվից և ավարտվելով կառավարման կառուցվածքով։
Ժողովրդավարության հիմքը իշխանության փոխարինելիությունն է։ Պետությունը պետք է գործի անկախ նրանից, թե ով է իշխանության մեջ։ Երբ այս սկզբունքը խախտվում է, համակարգը սկսում է հեռանալ ժողովրդավարական ուղուց։
Այս հարցում պատասխանատվությունը տարածվում է նաև հասարակության վրա։ Անփոխարինելիության գաղափարի ընդունումը ոչ թե պատահական գործընթաց է, այլ գիտակցված կամ լռելյայն ընտրություն, որը ձևավորում է երկրի քաղաքական ապագան։
Անձի պաշտամունքի մերժումը գործնական անհրաժեշտություն է։ Դա նշանակում է ուժեղացնել ինստիտուտները, պաշտպանել բազմակարծությունը և ընդունել քննադատությունը որպես նորմալ և անհրաժեշտ երևույթ։
Հայաստանի կայունությունը երբեք չի պայմանավորվել մեկ անձով։ Այն ձևավորվել է ժամանակի ընթացքում՝ հիմնվելով հասարակության և պետական ինստիտուտների վրա։ Ցանկացած փորձ այդ իրականությունը փոխարինելու մեկ անհատի գաղափարով, իրականում թուլացնում է երկրի հիմքերը։
«Չկա Հայաստան առանց Փաշինյան» արտահայտությունը կարող է ընկալվել որպես հավատարմության նշան, սակայն իր էությամբ այն խեղաթյուրում է քաղաքական իրականությունը։ Պետությունները չեն գոյատևում անհատների հաշվին։ Դրանք գոյատևում են այն համակարգերի շնորհիվ, որոնք կարող են գործել անկախ որևէ մեկից։
