Վերջերս կայացած մամուլի ասուլիսի ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանը անտեսեց Հայաստանի դեմ միջազգային արբիտրաժային հայցերի աճող թվի շուրջ մտահոգությունները՝ հեգնանքով պատասխանելով լրագրողի հարցին՝ արդյոք Հայաստանը կկարողանա դիմանալ ևս մեկ հնարավոր թանկարժեք դատական գործին՝ այս անգամ էլ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերությունից (ՀԷՑ):
«Դուք Հայաստանի Հանրապետությանը դրել եք մեղադրյալի աթոռին», — ասաց Փաշինյանը։ «Ասում եք՝ Արբիտրաժով փողեր ա, որ տալիս եք, արդեն բաժանում եք»։ Նա մատնանշեց վերջին դատական հաղթանակները և մեղադրեց մեդիային խուճապ տարածելու մեջ։ «Իսկ ո՞վ ա ասել, որ Հայաստանը Արբիտրաժում պարտվելու է։ ՀՀ-ն էս վերջին շրջանում Արբիտրաժում մի քանի գործերով հաղթել ա։ Այսինքն, որ ասում եք՝ «Արբիտրաժ» վե՞րջ: Էլի խուճապը տարածվեց, փախեփախը սկսվեց»։
Հանրային մտահոգությունների ֆոնին «Ժողովուրդ» օրաթերթը պաշտոնական հարցում է ուղարկել կառավարությանը։ Պաշտոնական պատասխանը հաստատել է խնդրի ծավալը՝ Հայաստանը ներկայումս առերեսվում է շուրջ 1.5 միլիարդ դոլարի ակտիվ արբիտրաժային պահանջների:
Չնայած Փաշինյանի ինքնավստահ հռետորաբանությանը, Հայաստանը մինչ այժմ շահել է միայն երկու արբիտրաժային գործ.
1. Edmond Khudyan & Arin Capital Investments-ն ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության
Հայաստանը հաղթել է։ Պահանջատերերին պարտադրվել է վճարել 337,466.34 դոլար՝ որպես ICSID-ի դատավարական ծախսեր, և 400,000 դոլար՝ իրավաբանական ծախսերի համար։
2. J. Borkovski և Rasia FZE-ն ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության
Բոլոր պահանջները մերժվել են։ Հայաստանին հատկացվել է 2,783,250.09 դոլար, որը վճարվել է՝ չեղարկման փորձի ձախողումից հետո։
Միևնույն ժամանակ, մի շարք բարձր ռիսկ ունեցող գործեր դեռ ընթացքի մեջ են՝ ներկայացնելով իրավական և ֆինանսական լուրջ սպառնալիքներ.
Walnort Finance Limited-ն ընդդեմ Հայաստանի
Ներկայացված է ICSID-ին 2024 թ․ հունիսին։ Գործը ծագել է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի (ԶՊՄԿ) բաժնետերերի վեճից։ Կիպրոսում գրանցված Walnort-ը պնդում է, որ իր իրավունքները խախտվել են պետության մասնակցությամբ վերակազմավորման ընթացքում։ Պահանջվող փոխհատուցման չափը գաղտնի է, սակայն հաղորդվում է, որ այն խոշոր է։
Amulsar Investor Ventures LLC-ն ընդդեմ Հայաստանի
Գործը ներկայացված է ՄԱԿ-ի UNCITRAL կանոններով և վարում է Մշտական արբիտրաժային դատարանը։ Դիմող կողմը՝ Lydian International-ի իրավահաջորդը, պնդում է, որ Հայաստանը չի ապահովել անխափան մուտք Ամուլսարի ոսկու հանքի տարածք, ինչի արդյունքում առաջացել են զգալի ֆինանսական կորուստներ։ Իրավասության լսումները տեղի են ունեցել 2025 թ․ հունվարին։
Sanitek S.a.r.l., Սարի Հադադ և Էլիաս Դումետ-ն ընդդեմ Հայաստանի
2021-ից ընթացող ICSID-ի գործ, որը վերաբերում է լիբանանյան արդեն լուծարված Sanitek ընկերությանը։ Դիմող կողմը մեղադրում է Հայաստանի կառավարությանը պայմանագրերի խախտման, քաղաքական միջամտության և թշնամական հրապարակային հռետորաբանության մեջ, ինչը խոչընդոտել է ընկերության գործունեությունը Երևանում։ Երկու փուլով լսումներ արդեն անցկացվել են, իսկ վճիռը ակնկալվում է 2025-ի վերջում։
Air Arabia-ն ընդդեմ Հայաստանի(նախնական հայտ)
Թեև գործը դեռևս պաշտոնապես չի ներկայացվել, Air Arabia-ն հայտարարել է, որ մտադիր է դիմել արբիտրաժ՝ Fly Arna ավիաընկերության փլուզումից հետո, որը համատեղ նախագիծ էր Հայաստանի Ազգային հետաքրքրությունների հիմնադրամի (ANIF) հետ։ Ընկերությունը, որն ավարտել է գործունեությունը 2024-ին, պնդում է, որ Հայաստանը չի կատարել ֆինանսական և գործառնական պարտավորությունները։ Զեկույցների համաձայն, ICSID-ին դիմելու նախապատրաստական աշխատանքները ընթացքի մեջ են։
Այս չլուծված գործերը միասին կազմում են Հայաստանի վրա աճող արտաքին իրավական բեռ, ինչը միայն ավելացնում է երկրի պետական պարտքի ծանրությունը։ Հնարավոր փոխհատուցումները, իրավաբանական ծախսերը և վարկաբեկման ռիսկը լուրջ սպառնալիքներ են արդեն լարված պետական բյուջեի համար։
Սակայն Փաշինյանի համար այս իրավական մարտահրավերները կարծես երկրորդ պլան են մղվում՝ զիջելով քաղաքական ուղերձներին և ուժի ցուցադրմանը։ Իսկ կառավարության մարտական հռետորաբանության ետևում՝ իրական բեռը մնում է հայ հարկատուների վրա՝ լինի դա դատական ծախսերի, փոխհատուցումների, թե երկարատև ու թանկարժեք դատավարությունների տեսքով։
