Ժողովրդավարության հիմքում մի պարզ սկզբունք կա. ժողովուրդն է ընտրում իշխանությանը, ոչ թե իշխանությունը՝ ընտրելու իրավունք ունեցող ժողովրդին։ Երբ այս սկզբունքը խախտվում է, ընտրությունները կարող են պահպանվել, բայց դրանց ժողովրդավարական բովանդակությունը՝ խաթարվել։

2026 թվականի հուլիսի 3-ին Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք ընդունված Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունները հենց այս վտանգի տեսանկյունից պետք է դիտարկել։

Նոր օրենքով Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին ընտրելու իրավունք ունենալու համար պետք է ընտրություններին նախորդող սահմանված երկամյա ժամանակահատվածում առնվազն 366 օր փաստացի գտնված լինի Հայաստանում։ Որոշ բացառություններ նախատեսված են, սակայն դրանք չեն տարածվում արտագնա աշխատողների վրա՝ որպես առանձին խմբի։

Խոսքը միայն Սփյուռքում մշտապես բնակվող քաղաքացիների մասին չէ։ Խոսքը նաև Հայաստանի գյուղերի ու քաղաքների բնակիչների մասին է, որոնք ստիպված են տարվա զգալի մասն անցկացնել արտերկրում՝ իրենց ընտանիքների ապրուստը հոգալու համար։

Մարդը կարող է Հայաստանում ունենալ տուն, ընտանիք, երեխաներ, գույք և ֆինանսական պարտավորություններ։ Կարող է արտերկրում աշխատելով պահել Հայաստանում ապրող հարազատներին, բայց զրկվել սեփական երկրի իշխանության ընտրությանը մասնակցելու իրավունքից։

Ստացվում է՝ քաղաքացին կարող է հեռանալ Հայաստանից աշխատանք գտնելու համար, իսկ վերադառնալիս պարզել, որ այլևս իրավունք չունի ընտրելու այն իշխանությանը, որի քաղաքականությունն անմիջականորեն ազդում է իր կյանքի վրա։

Սակայն այս պատմության ամենավտանգավոր կողմը միայն արտագնա աշխատողների իրավունքների հարցը չէ։

Այն նախադեպն է, որով խորհրդարանական մեծամասնությունը լրացուցիչ պայման է սահմանում՝ որոշելու, թե Հայաստանի քաղաքացիներից ովքեր կարող են մասնակցել ընտրություններին։

Եվ հենց այստեղ է սկսվում շատ ավելի լուրջ քննարկումը՝ ժողովրդավարության և ավտորիտար կառավարման միջև սահմանների մասին։

Ավտորիտար համակարգերում ընտրությունները պարտադիր չէ, որ վերացվեն։ Դրանք կարող են շարունակել անցկացվել՝ պահպանելով քվեաթերթիկները, ընտրատեղամասերը, հանձնաժողովներն ու պաշտոնական արդյունքները։ Սակայն ընտրական գործընթացը կարող է կորցնել իր ազատ և հավասար բնույթը, երբ իշխանությունը սահմանափակում է մրցակցությունը կամ քաղաքացիների քաղաքական մասնակցությունը։

Այսօր ընտրելու իրավունքը պայմանավորվում է Հայաստանում անցկացրած օրերի քանակով։

Վաղը ի՞նչ պայման կարող է ավելացվել։

Կարո՞ղ է մի օր սահմանվել, որ ընտրելու իրավունք ունեն միայն որոշակի եկամուտ ունեցողները։ Կամ պետական համակարգում աշխատողները։ Կամ իշխանության սահմանած որևէ այլ չափանիշի համապատասխանող քաղաքացիները։

Իսկ եթե այս տրամաբանությունը հասցնենք ծայրահեղության, ինչո՞ւ ոչ՝ միայն իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամները։

Սա գործող օրենքի բովանդակության նկարագրություն կամ իշխանության հաջորդ քայլի կանխատեսում չէ։ Սա հարց է այն սահմանների մասին, որոնք պետք է պաշտպանեն ընտրական իրավունքը ցանկացած քաղաքական մեծամասնության կամայականությունից։

Եթե իշխանությունը կարող է որոշել, թե քաղաքացիներից ովքեր իրավունք ունեն իրեն ընտրելու, ապա ո՞վ է սահմանափակում հենց այդ իշխանության իրավասությունը։

Այս հարցն այսօր առավել արդիական է դարձել, քանի որ իշխանության ներսում կրկին ակտիվացել են արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների մասին խոսակցությունները։

Հոկտեմբերի 22-ին Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակայնորեն չբացառեց արտահերթ ընտրությունների անցկացումը, եթե նոր Սահմանադրության նախագիծը հանրաքվեի դնելու համար չհաջողվի ապահովել անհրաժեշտ խորհրդարանական աջակցությունը։ Նոյեմբերի 5-ին արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը նույնպես խոսեց սահմանադրական գործընթացի ձախողմանը հաջորդող արտահերթ ընտրությունների հնարավորության մասին։

Այսպիսով, արտահերթ ընտրությունների սցենարը քննարկվում է այն պայմաններում, երբ ընտրելու իրավունքի նոր սահմանափակումներն արդեն ուժի մեջ են։

Եվ այստեղ առաջանում է սկզբունքային հարց. եթե արտահերթ ընտրություններ նշանակվեն, քանի՞ ՀՀ քաղաքացի չի կարողանա մասնակցել դրանց՝ նոր օրենքի պատճառով։

Քանի՞ արտագնա աշխատող, քանի՞ արտերկրում ժամանակավորապես բնակվող քաղաքացի, քանի՞ մարդ, որը նախկինում կարող էր Հայաստան վերադառնալ և քվեարկել, այս անգամ դուրս կմնա ընտրողների ցուցակներից։

Այդ թվերը պետք է հրապարակվեն և ենթարկվեն անկախ գնահատման։

Առանց դրանց հնարավոր չէ ամբողջությամբ հասկանալ, թե ինչպես է նոր օրենքը փոխում ընտրազանգվածի կազմը և ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ քաղաքական ներկայացուցչության համար։

Իսկ ընտրազանգվածի կազմը ժողովրդավարության համար երկրորդական հարց չէ։

ՀՀ Սահմանադրության 48-րդ հոդվածը ընտրելու իրավունքը կապում է քաղաքացիության և տարիքի հետ՝ նախատեսելով սահմանադրորեն ամրագրված բացառություններ։ Իրավապաշտպան կազմակերպությունները պնդում են, որ նոր սահմանափակումը հակասում է Սահմանադրությանը և անհամաչափորեն միջամտում քաղաքացիների հիմնարար իրավունքին։

Առանձնապես մտահոգիչ է, որ փոփոխություններն ընդունվել են արագացված ընթացակարգով՝ առանց նախնական լայն հանրային քննարկման, չնայած բարձրացված իրավական առարկություններին։

Սա այնպիսի հարց չէ, որը կարելի է լուծել միայն խորհրդարանական մեծամասնության ձայներով՝ անտեսելով դրա սահմանադրական հետևանքները։

Որովհետև ընտրելու իրավունքը իշխանության շնորհած արտոնություն չէ։ Այն քաղաքացիների քաղաքական ինքնիշխանության արտահայտությունն է։

Իշխանությունները փոխվում են։ Խորհրդարանական մեծամասնությունները գալիս ու գնում են։ Բայց ընտրելու իրավունքը պետք է պաշտպանված լինի ցանկացած մեծամասնության քաղաքական նպատակահարմարությունից։

Այսօր հարցը արտագնա աշխատողների և արտերկրում բնակվող քաղաքացիների մասին է։ Վաղը նույն տրամաբանությամբ կարող է հարցականի տակ դրվել մեկ այլ խմբի ընտրական իրավունքը։

Հենց այդ պատճառով էլ այս փոփոխությունը պետք է քննարկվի ոչ միայն որպես առանձին ընտրական սահմանափակում, այլև որպես հնարավոր ավտորիտարացման ռիսկ։

Դեռևս պետք է ապացուցվի՝ արդյոք օրենքը կիրառվում է իշխանության քաղաքական շահերին ծառայեցնելու նպատակով։ Բայց այդ ապացույցի բացակայությունը չի վերացնում դրա սահմանադրական և ժողովրդավարական հետևանքները գնահատելու անհրաժեշտությունը։

Ժողովրդավարության համար վտանգավոր է ոչ միայն այն իրավիճակը, երբ ընտրությունների արդյունքները կեղծվում են, այլև այն, երբ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների շրջանակը նեղացվում է՝ առանց բավարար հիմնավորման։

Որովհետև իշխանության պահպանման համար պարտադիր չէ փոխել քվեաթերթիկների հաշվարկը, եթե հնարավոր է փոխել այն քաղաքացիների շրջանակը, որոնց քվեն ընդհանրապես կհաշվարկվի։

Եվ եթե Հայաստանում իսկապես քննարկվում են արտահերթ ընտրություններ, ապա դրանցից առաջ պետք է պատասխան տրվի շատ ավելի հիմնարար հարցի։

Ո՞վ է ընտրելու Հայաստանի հաջորդ իշխանությանը, և Հայաստանի քաղաքացիներից ո՞ւմ է օրենքն արդեն զրկել այդ ընտրությանը մասնակցելու իրավունքից։