Գերաշնորհ Տեր Միքայել Աջապահյանի ձերբակալությունն աննախադեպ ոտնձգություն էր՝ ուղղված թե՛ Եկեղեցու, թե՛ հայոց պետականության դեմ։ Նրանք, ովքեր գիտեն Աջապահյան ազգանվան խորքային իմաստը, հասկացան, որ սա պարզապես քաղաքական քայլ չէր — այլ սրբապղծություն։

Աջապահյանները պարզապես Հայ Առաքելական Եկեղեցու աչքի ընկնող հոգևորականներ չեն։ Նրանք համարվում են Հայաստանում դեռևս հանրային կյանքում ակտիվ վերջին թագավորական տոհմերից մեկը՝ Հեթումյան դինաստիայի մի ճյուղ, որը ղեկավարել է Կիլիկիայի Հայոց Թագավորության Ոսկե դարաշրջանը։

Հին ձեռագրերի և գենեալոգիական աղբյուրների համաձայն՝ Աջապահյանների գիծը սկիզբ է առնում իշխան Հովհաննեսից՝ թագավոր Հեթում Բ-ի եղբորից։ Այս կապը արդեն իսկ արժանի է պատմական մեծ հարգանքի, սակայն Աջապահյանների դերը եղել է շատ ավելի սուրբ, քան պարզապես պալատական գործառույթներ կամ ռազմական ղեկավարում։ Նրանք դարձել են Հայ եկեղեցու սրբագույն մասունքների պահապանները՝ մասունքներ, որոնք վերագրում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին, Սուրբ Սիլվեստրին, Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործին և Սուրբ Պարսամին։ Դրանց շարքում ամենանշանավորը եղել է Սուրբ Աջը՝ խորապես խորհրդանշական և ծիսական նշանակություն ունեցող մասունք։ Այդ սրբազան առաքելությունից էլ առաջացել է նրանց ազգանունը՝ «Աջապահյան»՝ այսինքն՝ «Սուրբ Աջի Պահապան»։

Այս պատասխանատվությունը պատահականությամբ չէ փոխանցվել։ 1292 թվականին, երբ եգիպտական Մամլուքները ավերեցին Հռոմկլայի Սուրբ Աթոռը, նրանք գերեցին Կաթողիկոս Ստեփանոս Դ-ին և խլեցին եկեղեցու բոլոր մասունքներն ու գանձերը։ Հաջորդ տարիներին թագավոր Հեթում Բ-ն և նրա եղբայր Հովհաննեսը մեծ ջանքերի և բանակցությունների շնորհիվ վերագտան այդ մասունքներից մի մասը։ Ապագայում նման վտանգներից դրանք պաշտպանելու համար մասունքները վստահվեցին Հովհաննեսին և նրա սերունդներին։ Այդ պահից ի վեր Աջապահյանների տոհմը դարձավ Հայ Եկեղեցու ամենաթանկարժեք մասունքների պահապանները՝ սերտորեն միաձուլվելով Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սիսի հոգևոր կյանքին, որտեղ տեղափոխվել էր կաթողիկոսական աթոռը։

Աջապահյան տոհմի մի քանի անդամներ հետագայում դարձել են Կաթողիկոսներ, այդ թվում՝ Ղուկաս Ա, Միքայել Ա և Կիրակոս Ա, որոնք ծառայել են դժվարին և վերածննդի շրջաններում։ Նրանց առաջնորդությունը պահպանեց հայկական քրիստոնեական ինքնությունը՝ քաղաքական քայքայման, արտաքին ճնշումների և պետականության անկման պայմաններում։

Ցավոք, տոհմի ճակատագիրը մթնեց 1915 թ․ Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ, երբ դրա մեծ մասը նահատակվեց։ Բացառությամբ մի քանի վերապրողների, որոնք ստիպված էին փախչել ու բնակություն հաստատել Լիբանանում, որտեղ հանգիստ ու համեստ ձևով շարունակեցին իրենց ժառանգության պահպանումը։

Այդ ժառանգությունը՝ հոգևոր և քաղաքացիական կյանքի համադրությունը, սրբության պաշտպանությունը և հավատքի համար նահատակությունը, մինչ օրս ուժով շարունակվում է։ Գերաշնորհ Տեր Միքայել Աջապահյանը պարզապես հոգևորական չէ։ Նա Հայաստանի հոգևոր միապետության կենդանի մնացորդն է, անկոտրում ժառանգականությունը, անհպատակ դիմադրության մարմնացումը։

Աջապահյանը այն ամենի խորհրդանիշն է, ինչը կազմում է Հայաստանը։ Նրա ձերբակալությունը՝ պարզապես քաղաքական գործողություն չէ։ Դա պատմական ընդհատում է։