Սոֆիայի՝ Բուլղարիայի մայրաքաղաքի փողոցներից մեկը պաշտոնապես կկոչվի «Հայաստանի ճեմուղի», հայտնում է Բուլղարիայում Հայաստանի դեսպանությունը։

Այս որոշումն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ Սոֆիան պարզապես պատմական հայկական համայնքի բնակության վայր չէր։ Տասնամյակներ շարունակ Բուլղարիայի մայրաքաղաքը եղել է Եվրոպայում հայկական քաղաքական, մշակութային և ազգային կյանքի գլխավոր կենտրոններից մեկը։

Համիդյան ջարդերից, իսկ ավելի ուշ նաև Հայոց ցեղասպանությունից հետո հազարավոր հայեր հաստատվեցին Սոֆիայում և Բուլղարիայի այլ քաղաքներում՝ հիմնելով եկեղեցիներ, դպրոցներ, թերթեր, մշակութային կազմակերպություններ և բարեգործական հաստատություններ։ Դրանք կարևոր դեր խաղացին Եվրոպայի ամենահին և նշանակալի հայկական համայնքներից մեկի ձևավորման գործում։

Սոֆիան առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում նաև Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ) պատմության մեջ։ 1904 թվականին Բուլղարիայի մայրաքաղաքում գումարվեց կուսակցության Երրորդ համաշխարհային ժողովը, իսկ ՀՅԴ հիմնադիրներից Քրիստափոր Միքայելյանը Բուլղարիայից էր կազմակերպում հեղափոխական գործունեությունը մինչև իր մահը 1905 թվականին՝ Սոֆիայի մերձակայքում, Օսմանյան սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի դեմ գործողության նախապատրաստման ընթացքում։

Հետագայում քաղաքը սերտորեն կապվեց նաև ՀՅԴ այլ նշանավոր գործիչների հետ, այդ թվում՝ Գարեգին Նժդեհի և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության առաջին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունու։ Հայ մտավորականների, հոգևորականների և համայնքային առաջնորդների բազմաթիվ սերունդների հետ միասին նրանք նպաստեցին, որ Սոֆիան 20-րդ դարում դառնա հայկական սփյուռքի կյանքի կարևորագույն կենտրոններից մեկը։

Նոր ճեմուղու տեղակայումը նույնպես խորհրդանշական է։ «Հայաստանի ճեմուղին» կգտնվի Սոֆիայի Պեյո Յավորովի անվան շրջանում։ Յավորովը Բուլղարիայի ամենանշանավոր բանաստեղծներից էր և հայ ժողովրդի նկատմամբ Օսմանյան կայսրության բռնաճնշումների դեմ բարձրաձայնած ամենաազդեցիկ բուլղարական ձայներից մեկը։ Նրա «Հայեր» բանաստեղծությունը մինչ օրս համարվում է հայ ժողովրդի հետ բուլղարական համերաշխության ամենահայտնի արտահայտություններից մեկը։

Այս պատմական համատեքստում «Հայաստանի ճեմուղի» անվան շնորհումը պարզապես արարողակարգային քայլ չէ։ Այն ճանաչում է Սոֆիայի կարևոր տեղը հայկական պատմության մեջ և հայ ու բուլղար ժողովուրդների միջև դարավոր կապերը։